Saturday, July 15, 2017

Ông Trump chơi cờ

Báo chí Mỹ nhận xét trong khi họ Tập chơi cờ tướng thì ông Trump chơi cờ cá ngựa (Xi plays chess, Trump plays checker). Lý do nước Mỹ dưới thời ông Trump chỉ lo cho quyền lợi trước mắt như bảo hộ mậu dịch và nhiên liệu hóa thạch, đã nhường chổ trống cho Trung Quốc nhảy vào vai trò lãnh đạo thương mại toàn cầu và chống biến đổi khí hậu. Điều này có thể đúng, nhưng thực tế lại cho thấy những nước ở Trung Đông, Đông Âu hay Đông Á cần đến Hoa Kỳ không phải nơi hiệu ứng lồng kính ở chỗ Mỹ giúp bảo vệ an ninh cho họ; ngược lại buôn bán với Trung Quốc ngày càng tăng không phải do Bắc Kinh mở cánh cửa tự do mậu dịch nhưng vì Hoa Lục có nhiều tiền để đầu tư, nhập cảng nguyên vật liệu cùng bán hàng rẻ.

Trở lại với bàn cờ chiến lược Mỹ-Trung, ông Trump cho thấy cách thức tiếp cận ngành ngoại giao theo kiểu con buôn trong lần tiếp xúc với ông Tập về Đông-Á:
  1. Sau buổi họp đầu tiên ông Trump tán dương Tập Cập Bình và đặt niềm tin vào họ Tập sẽ tận tình giúp giải quyết vấn đề Bắc Hàn. Ông Trump còn cho biết không thể có chiến tranh thương mại khi mà Trung Quốc đang tạo áp lực lên Bình Nhưỡng. Báo chí kết luận ông Trump sớm tháo gỡ các lời tuyên bố chống Bắc Kinh trong thời gian bầu cử như những vị tiền nhiệm khác.

  1. Nhưng không lâu sau đó ông Trump đổi giọng bày tỏ nổi thất vọng rằng Bắc Kinh đã không giúp đỡ hết mình. Ông mời Thủ Tướng Việt Nam Nguyễn Xuân Phúc sang Hoa Kỳ và bàn chuyện tàu sân bay Mỹ vào Cam Ranh; thông báo bán $1.42 tỷ USD vũ khí cho Đài Loan; lên án Trung Quốc vi phạm nhân quyền; cho tàu chiến Mỹ tiến sát đảo Thị Tứ trong vùng biển bị Bắc Kinh tự cho có chủ quyền.
Nói cách khác ông Trump ban đầu chìa bàn tay tâng bốc đối phương [1], nhưng khi công việc diễn tiến không thuận lợi thì ông sẵn sàng trở mặt tấn công, tạo áp lực nhiều mặt. Rất khó biết mục tiêu trước mắt của ông thực sự là Bắc Hàn, Đài Loan, biển Đông hay cuộc thương thảo mậu dịch Mỹ-Trung 100 ngày bắt đầu từ tháng 05/2017. Điểm lợi là đối thủ không đoán được ông Trump sẽ nhượng bộ điều gì để được điều gì; điểm thiệt là chính các nước bạn như Nhật, Nam Hàn, Đài Loan và vùng Đông Nam Á cũng không biết ông Trump có sẽ đánh đổi quyền lợi của mình cho một vấn đề nào đó không, trong khi chính các nhà ngoại giao Hoa Kỳ cũng lúng túng không thể giải thích được lập trường của chủ nhân Tòa Nhà Trắng.

Các nước có thể chọn một trong hai thái độ (1) theo Trung Quốc vì không còn tin Mỹ, (2) hoặc xích gần với Mỹ để canh chừng quyền lợi của mình không bị đổi chác! Có vẻ nhiều nước chọn giải pháp thứ nhì khi Thủ Tướng Việt Nam sang Hoa Kỳ với hợp đồng 15 tỷ USD, Đài Loan mua vũ khí Mỹ, sau đó Tân Tổng Thống Nam Hàn cũng đến gặp ông Trump. Nhưng không ai biết đươc kết quả lâu dài sẽ như thế nào với lề lối ngoại giao chưa từng thấy này.

Dù vậy dân giang hồ [2] sẽ đánh giá nếu Mỹ có thực lực chơi bạo cho dù mỗi bên đều bị thiệt thòi chút ít thay vì nói mạnh mà chơi yếu xìu. Tầng lớp tinh hoa xã hội đừng coi như chuyện đùa vì ông Trump rất sành sỏi khuấy động tâm lý bình dân mà không cần nương tựa vào các chuyên gia trí thức.


 ***

[1] Lề lối ngoại giao và mối quan tâm về thương mại của ông Trump thể hiện rỏ qua kỳ họp G-20 vừa mới đây:
Với Tổng Thống Nam Dương Joko Widodo: “Chúng ta là bạn, và chúng ta sẽ ký kết rất nhiều hợp đồng thương mại” (“We've become friends, and we're going to be doing a lot of deals together — trade deals.”)
Với Thủ Tướng Singapore Lý Hiển Long: “Chúng tôi gần nhau lắm, và chúng tôi hy vọng sẽ chung nhau làm rất nhiều điều tốt” (“The Prime Minister of Singapore – we're very close, the relationship is very close, and we expect to do some excellent things together in many ways.”)
Với Tổng Thống Mễ Tây Cơ Enrique Pena-Nieto: “Tôi rất thích gặp lại bạn là Tổng Thống Mễ Tây Cơ. Chúng tôi thương thuyết lại NAFTA và các điều khác, và đang chờ kết quả” (“It's great to be with my friend, the President of Mexico. And we're negotiating NAFTA and some other things with Mexico, and we'll see how it all turns out.”)
Với Tổng Thống Nam Hàn Moon Jae-In: “Chúng tôi có buổi ăn tối tuyệt vời ở Tòa Bạch Ốc. Chúng tôi đang thảo luận hiệp ướng mậu dịch với Nam Hàn, và mong rằng đây sẽ là một hiệp ước sòng phẳng” (“We had fantastic dinner at the White House – accomplished a lot,” he said. “We are renegotiating a trade deal right now as we speak with South Korea, and hopefully it will be an equitable deal.”)
Với Chủ Tịch Trung Quốc Tập Cận Bình: “Chúng tôi đã tạo được thân tình. TôI tin rằng dù vấn đề thương mại hay Bắc Hàn, hay nhiều điều khác nửa, chúng ta sẽ đạt được kết quả tốt đẹp” (“We are developing, and have developed, a wonderful relationship,” he said. “And I'm sure that whether it's on trade or whether it's on North Korea, or any of the many things that we will be discussing, we will come to a successful conclusion.”)


[2] Giới giang hồ nơi đây gồm cả Tập Cận Bình, Putin, Modi, Netanyahu, Erdogan, Duterte, lãnh đạo Hà Nội, v.v…

Friday, July 7, 2017

Liệu Việt Nam có phải trả tiền cho Mỹ dùng Cam Ranh?

Việc Mỹ thuê Cam Ranh đã được bàn đến từ lâu nhưng chưa xảy ra, nay với ông Tổng Thống “thất thường” Donald Trump và cung cách ông đòi tiền Nam Hàn thiết nghĩ không thể loại bỏ giải thuyết liệu có ngày Hoa Kỳ sẽ yêu cầu Việt Nam trả tiền cho tàu chiến Mỹ vào Biển Đông hay không?

Tưởng cũng nên nhắc lại Nam Hàn là đồng minh cột trụ của Hoa Kỳ ở Đông-Á. Mỹ đặt dàn hỏa tiễn THAAD giúp Nam Hàn phòng thủ trường hợp bị Bắc Hàn tấn công, nhưng tầm radar của THAAD cực mạnh cho phép Hoa Kỳ theo dõi các hoạt động quân sự của Trung Quốc và Nga ở Đông Á. Như vậy Mỹ có lợi ích chiến lược rất lớn, thế mà ông Trump trắng trợn đòi Nam Hàn trả 1 tỷ USD cho dàn THAAD lại muốn sửa đổi hiệp ước thương mại giữa hai nước khi chênh lệch mậu dịch nay lên đến 17 tỷ USD.

Đối với ông Trump bạn bè phải sòng phẳng, và Hoa Kỳ không chấp nhận đánh đổi quyền lợi kinh tế cho lợi ích chiến lược. Các nước cũng không thể dựa vào cánh dù quân sự của Mỹ để hưởng lợi ích buôn bán với Trung Quốc mà không phải chi tiền.

Việt Nam có tầm quan trọng kém hơn Nam Hàn thế mà chênh lệch mậu dịch với Mỹ lên đến 31 tỷ USD. Thua lổ với Trung Quốc lại đúng 30 tỷ USD khiến nhiều người sinh nghi rằng Việt Nam đã trở thành cửa hậu làm gia công cho Hoa Lục bán lén hàng sang Mỹ. Việt Nam cần Mỹ ngăn trở Trung Quốc bành trướng ở Biển Đông nhưng sợ mất lòng Bắc Kinh. Nước nào cũng muốn đu dây để hưởng lợi hai đầu, nhưng nay với ông Trump thì muốn bảo vệ quyền lợi phải… chi tiền.


Cho nên không thể loại bỏ giải thuyết có ngày ông Trump sẽ đòi Việt Nam chi tiền để mua vũ khí Hoa Kỳ hay cho tàu Mỹ vào biển Đông. Có thể toàn bộ vấn đề sẽ không ồn ào nhưng hai bên kín tiếng mặt cả giữa giá thuê bao hay mua hàng hóa và vũ khí cho đến khi tìm ra phương hướng sòng phẳng. Chỉ hy vọng phía bên Mỹ không đặt cả vấn đề nhân quyền ra trả giá!

Saturday, July 1, 2017

Thất bại của nền tự do và thương mại toàn cầu

Nói cho dễ hiểu, giới thợ thuyền Âu-Mỹ phẫn nộ khi thấy khoảng cách giàu nghèo trong nước tăng vọt, còn các đại gia Trung Quốc và Nga vung tiền đi du lịch và mua địa ốc ở những khu đắt đỏ nhất thế giới như Hồng Kông, Sydney, New York, Vancouver, London, v.v… bơm giá địa ốc lên đến mức mà con cái dân bản xứ không có khả năng và hy vọng dọn về những nơi có trường học tốt và nhiều việc làm này. Mậu dịch toàn cầu giúp cho các nhà cầm quyền độc tài củng cố vị trí, Bắc Kinh có cơ hội trở thành nền kinh tế hàng đầu trong lúc Tây Phương ngày thêm suy yếu.

Gần gũi hơn trong cộng đồng Việt Nam và gác đi quan điểm chính trị, nhiều người tự hiểu tại sao còn giúp đỡ thân nhân khi giá nhà ở Sài Gòn, Hà Nội, Đà Nẳng, Nha Trang, v.v… tăng vọt, giúp tài sản của dân thành phố lên đến hàng trăm ngàn hay nhiều triệu đô-la? Xuất khẩu, du lịch, tiêu thụ nội địa, tiền gởi về Việt Nam và địa ốc không những tạo ra một tầng lớp tư bản đỏ mà còn giúp cho giới trung lưu thành thị trở nên vô cùng khá giả, số người đi du lịch và cho con du học nước ngoài ngày thêm đông lại tự hào rằng có tiền sống ở Việt Nam sung sướng hơn phải đi cày bên Mỹ rất nhiều. Hình ảnh này dẫn đến nhận xét rằng Việt Nam không còn là một quốc gia nghèo, chỉ có rất nhiều người nghèo nhưng vì cơ hội không đồng đều. Trừ những người bỏ thôn quê lên đô thị kiếm sống vô cùng khổ cực, những ai có gốc gác lâu đời ở thành phố nhưng vẫn chật vật đa số vì lo ăn chơi hay không biết toan tính làm ăn chớ không phải do thiếu cơ hội.

Thế giới ngày này rạn nứt theo hai tỷ lệ 50% và 30%. Tại nhiều nước như Trung Quốc và Việt Nam 1/3 dân chúng khá giả trong khi 2/3 còn lại vô cùng nghèo khổ. Ở Âu-Mỹ khoảng 1/2 dân chúng ở các đô thị và vùng ven biển hưởng lợi từ toàn cầu hóa trong lúc 1/2 còn lại bị thiệt thòi. Khoảng cách từ lương bổng cho đến sở hữu địa ốc và chứng khoán tăng vọt khiến chênh lệch giàu nghèo và sự phẫn nộ ngày thêm trầm trọng. Ở Trung Quốc, Việt Nam dân chúng thôn quê biểu tình đòi hỏi quyền lợi còn tại Hoa Kỳ và Tây Âu họ phản ứng bằng lá phiếu chống toàn cầu hóa.


Đây là vấn nạn toàn cầu trong thế kỷ 21.

Friday, June 16, 2017

Lập trường đối ngoại của chính quyền Trump

Báo Wall Street Journal ngày 05/30/2017 đã cho đăng một bài mang tên “Nước Mỹ trước nhất không phải là nước Mỹ đơn độc”[1] của Tướng H.R. McMaster (Cố vấn Hội đồng An ninh Quốc gia) và doanh nhân Gary D. Cohn (Cố vấn trưởng về Kinh tế). Bài viết này gây nhiều phản ứng vì có thể được xem như quan điểm chính thức của chính quyền Trump trong đó có đoạn:

“…thế giới không phải là “cộng đồng quốc tế” nhưng như một đấu trường nơi đó các quốc gia, thành phần phi chính phủ và doanh nghiệp tranh giành ưu thế. Hoa Kỳ tham dự vào diễn đàn này với sức mạnh vô địch về quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa và giá trị nền tảng. Chúng ta chấp nhận thay vì chối bỏ thực tế này”.[2]

Hiểu nôm na là hồn ai nấy giữ. Nhưng hai tác giả cho biết lập trường nói trên không đồng nghĩa với Hoa Kỳ tự cô lập:

(Hoa Kỳ) “…quyết tâm bảo vệ và phát huy lợi ít cốt lõi của mình đồng thời tăng cường hợp tác và siết chặc quan hệ với đồng minh và các nước bạn… Chúng ta đòi hỏi nhiều nơi đồng minh và các nước bạn. Ngược lại nước Mỹ một lần nữa sẽ là người bạn chân chính cho thân hữu, và đối thủ nguy hiểm nhất của kẻ thù…”[3]

Lập trường này không khác với câu người Việt thường nói: các quan hệ đều tạm bợ, chỉ có quyền lợi quốc gia là trường tồn. Bài viết bị công kích dữ dội vì đặt nhẹ “cộng đồng quốc tế” và “giá trị” (dân chủ, nhân quyền) vốn là hai nền tảng của ngoại giao Mỹ từ sau Thế chiến thứ hai.

Nhưng ngược lại thế giới đã thay đổi rất nhiều từ sau Chiến tranh Lạnh. Trước đây Tây phương dù có mua bán với khối Cộng sản nhưng không đủ để giúp Liên bang Xô Viết tồn tại. Trái lại ngày nay Trung Quốc là đối tác kinh tế hàng đầu với Âu-Úc-Nhật-Hàn-Ấn và Mỹ nên dù giao dịch với Hoa lục sẽ giúp Bắc Kinh mạnh hơn về cả kinh tế, chính trị lẫn quân sự nhưng không nước nào chịu từ bỏ quyền lợi mậu dịch thay vào đó trông chờ nơi Hoa Kỳ vừa chịu thâm thủng mậu dịch lại phải chi trả bảo vệ “trật tự quốc tế” – cũng giống như Việt Nam đi giữa Mỹ-Trung vì lợi ích. Việt Nam quen nghề bôi trơn nên khôn khéo “dâng” trước 15 tỷ USD kinh doanh để Mỹ đổ xăng dầu cho tàu tuần tiễu biển Đông (nhưng đã hứa 15 tỷ thì không thể chỉ bỏ ra 10 tỷ coi chừng ông Trump vốn rất sành sỏi với các lối mánh mung trên thương trường).

Bài viết được đồng tác giả bởi một tướng lãnh và doanh nhân cho thấy quan điểm của chính quyền Trump rằng kinh tế và an ninh như hai vấn đề luôn đi đôi với nhau. Đấu trường (arena) nơi đây có thể so sánh với bàn cờ vây trong đó các cường quốc như Bắc Kinh dùng áp lực đủ mặt về chính trị, thương mại, quân sự, tinh học, v.v… nhằm chèn ép đối phương để đạt mục tiêu chiến lược. Lập trường này khác với quan điểm của một số chuyên viên Tây Phương cho rằng các cường quốc cần tách biệt những điểm xung khắc (địa chính trị, mậu dịch, nhân quyền…) để cùng hợp tác trên các điểm đồng thuận (chống khủng bố, biến đổi khí hậu, thương mại toàn cầu,…). Áp dụng vào Đông Á, thí dụ Hoa Kỳ sẽ không “bỏ” biển Đông, Đài Loan để “được” Bắc Hàn và cán cân mậu dịch, trái lại Mỹ sẽ cò kè mặc cả cùng một lúc trên mọi khía cạnh để dành được mối lợi lớn nhất (best deal) trong quan hệ với Trung Quốc.


Rất nhiều người hy vọng đây chỉ là giai đoạn ngắn bất thường trong nền ngoại giao Mỹ cho đến ngày ông Trump bị truất phế hay mãn nhiệm kỳ. Nhưng dù ông Trump ăn nói sỗ sàng thực tế vẫn là Hoa Kỳ không đủ lực và dân chúng cũng không muốn kéo dài việc cáng đáng làm sen đầm quốc tế. Các nhà ngoại giao Mỹ từng khó ăn nói vì những cam kết trước đây khiến đối tác ù lì ỷ lại, nay ông Trump trắng trợn đòi tiền! Những chính quyền sau này sẽ dựa vào tiền lệ sẵn có để thúc hối các nước chia sẻ trách nhiệm bằng cách chi tiêu quốc phòng và sửa đổi mậu dịch nhằm giúp nước Mỹ mạnh hơn.

Chính trị xuôi dòng (Political Correctness)

Không ít lá phiếu bầu cho Donald Trump được xem như thái độ phản đối chống lại nền văn hóa chính trị xuôi dòng (Political Correctness) ở Mỹ. Nhưng thế nào là chính trị xuôi dòng, và có quan hệ gì với chủ nghĩa tự do là những vấn đề mà người viết xin trình bày dưới đây.
Tự do (liberty) hàm ý nghĩa giải phóng (liberation) nhân loại ra khỏi mọi khuôn khổ, đàn áp, bất công để con người có quyền phát huy trí tuệ, sức sáng tạo và mưu tìm hạnh phúc. Từ đó dẫn đến khuynh hướng cấp tiến (liberal), hiểu thông thường như người mang tư tưởng cùng lối sống cởi mở, phóng khoáng thích hợp với thời đại mới: bảo vệ môi trường; kêu gọi bình đẳng và giảm bớt chênh lệch giàu nghèo; bao dung (tolerance) và chống kỳ thị; trợ giúp người nghèo, thiểu số và di dân; chống kỳ thị; ủng hộ LGBT, quyền phá thai và hôn nhân đồng tính.

Khuynh hướng cấp tiến thu hút được thành phần trí thức ưu tú (elite) nên dần dà trở nên quan điểm áp đảo trong đại học và giới truyền thông, rồi ảnh hưởng lên chính quyền qua các chính sách trợ cấp xã hội; không bắt bớ người nhập cảnh bất hợp pháp; ưu tiên cho sinh viên da đen và gốc Mễ vào đại học (equal opportunity); giáo dục và tài trợ cho phá thai; công nhận hôn nhân đồng tính và quyền lợi cho người chuyển giới.

Một điều rất đáng ghi nhận là khuynh hướng cấp tiến (liberal) ngày nay khác với cấp tiến cánh tả (leftist) của thế kỷ 20 nơi không đặt nặng vấn đề bảo vệ công nhân và giai cấp thợ thuyền trong nước[1]. Trái lại thành phần cấp tiến ủng hộ tự do mậu dịch giữa các quốc gia vì trào lưu này nâng cao mức sống của hàng tỷ người ở những quốc gia khác (cho dù khiến hàng chục triệu dân Mỹ thất nghiệp). Quan điểm về toàn cầu hóa của thành phần cấp tiến lại gần gủi với cánh Tân Bảo thủ (neo-conservative) vốn chủ trương phát huy giao thương và nền trật tự tự do toàn cầu (global liberal order)[2]. Ngược lại dân Mỹ bỏ phiếu cho Trump (và Bernie Sander) giận dữ phản đối rằng thành phần trí thức ưu tú (elite) ủng hộ tự do mậu dịch đơn giản vì có lợi cho họ để làm giàu nhanh chóng trong khi hàng chục triệu người thất nghiệp trong nước.

Nền trật tự tự do toàn cầu và tự do mậu dịch khi được giới trí thức ưu tú của cả hai cánh Cấp tiến (Liberal) và Tân Bảo thủ (Neo-Conservative) chấp nhận đã trở thành tiếng nói áp đảo từ học đường sang truyền thông, tòa án, Quốc hội và hành pháp. Mọi người phải thuận theo nền văn hóa chính trị xuôi chiều (politically correctness) để tránh bị tấn công, cô lập hay bôi nhọ – và để trở thành một công dân tốt.

Trở lại các vấn đề xã hội (di dân, người nghèo, LGBT, phá thai, hôn nhân đồng tính v.v…) giới trung lưu phẫn nộ vì nền chính trị xuôi chiều muốn thay đổi nền tảng Cơ Đốc giáo (Christian-Judaism) thay vào đó bằng một nền văn hóa đa bản sắc (identity based culture). Họ bị bắt buộc phải trả thuế cho các chương trình xã hội vốn bị lạm dụng; phải dung dưỡng di dân lậu; phải chấp nhận sống chung với Hồi giáo bảo thủ che kín người phụ nữ; chịu thiệt thòi khi con cái vào đại học; và chi trả cho các cuộc phiêu lưu chính trị quân sự vô cùng tốn kém để xây dựng dân chủ nhưng chỉ mang lại thảm họa nhân đạo ở Trung Đông.
Nói bình dân cho dễ hiểu, giới thợ thuyền nổi giận vì họ mất việc cho các đại gia Hoa Kỳ, Trung Quốc, Việt Nam làm giàu (và qua Mỹ kinh doanh và mua nhà). Thành phần trung lưu công phẫn khi họ vừa phải è cổ trả thuế cho di dân và người nghèo mà lại còn cảm thấy nếp sống của họ bị đe dọa. Khế ước xã hội (social contract) không còn phục vụ cho hai tầng lớp quan trọng nhất trong nền dân chủ là giới trung lưu và thợ thuyền. Tuy không còn ảnh hưởng mạnh trong truyền thông và chính quyền nhưng nay họ dùng Internet và lá phiếu để tạo thay đổi.

Chủ nghĩa tự do (liberalism) và toàn cầu hóa có rất nhiều điểm hay, nhưng khi dùng áp lực văn hóa chính trị xuôi chiều và thái độ thầy đời (paternalistic) để kiểm duyệt tiếng nói chính đáng của giới trung lưu và thợ thuyền vốn âu lo cho cuộc sống thiết thực của họ đã trở thành một thứ giáo điều phi tự do. Đây cũng là bài học cho mọi nhà văn hóa, tôn giáo, nhà cầm quyền và thành phần ưu tú trong xã hội rằng một khi họ tự tin nắm vững chân lý của thời đại – và hưỡng tư lợi từ đó – cũng chính là lúc họ tách rời khỏi khối quần chúng vốn nâng đỡ họ.
__________
[1] Đây là lý do khiến ứng cử viên Bernie Sander cho rằng đảng Dân chủ đã xa rời những thành phần ủng hộ truyền thống gồm công đoàn và giới thợ thuyền
[2] Đây là lý do khiến ba đời tổng thống Dân chủ và Cộng hòa Bill Clinton, George Bush và Barack Obama cùng ủng hộ các hiệp ước mậu dịch NAFTA, WTO và TPP


Saturday, June 3, 2017

Thế nào là trật tự tự do toàn cầu (global liberal order)?

Brexit, Donald Trump cùng các phong trào đại chúng (populism) tại Âu Châu được xem như phản ứng của quần chúng Tây Phương chống lại quan điểm trật tự tự do toàn cầu. Nhưng cụm từ “trật tự tự do toàn cầu” dịch từ “global liberal order” có thể là một khái niệm mơ hồ vì chỉ mới phổ biến từ sau Chiến tranh Lạnh, nên người viết xin được giải thích đơn giản cho bạn đọc dễ theo dõi tin tức hàng ngày.

Tự do (liberty, liberal) và giải phóng (liberation) mang cùng ý nghĩa cởi trói con người để mỗi cá nhân được quyền tự do phát huy trí tuệ, sức sáng tạo và mưu tìm hạnh phúc mà không bị giam hãm trong những ràng buộc [1]. Trong từng quốc gia là chống độc tài, phong kiến, bất công, toàn trị; ngoài xã hội nhắm phá vỡ các nề nếp và quan điểm hủ lậu cùng sự áp bức của tôn giáo; trên toàn cầu phát huy dân chủ và hợp tác quốc tế vì bài học từ Thế chiến II cho thấy đây là những biện pháp hữu hiệu nhất ngăn ngừa chủ nghĩa dân tộc cực đoan; về mậu dịch phá vỡ các rào cản thương mại để mọi quốc gia và nhân loại cùng nhau phát triển.

Trong bốn tiêu chuẩn nói trên thì chống độc tài bất công được chấp nhận rộng rãi nhất – đến mức ngay cả những chế độ nghiệt ngã cũng phải tuyên truyền rằng họ là giai cấp đại diện cho dân, vì dân.

Tiêu chuẩn kế tiếp nhằm phá vỡ các ràng buộc và tập quán bị xem là lỗi thời, nhưng lại va chạm đến nền tảng tôn giáo và đạo đức trong xã hội. Rất ít người ngày hôm nay còn bênh vực cho kỳ thị nam nữ hay màu da. Nhưng đòi hỏi nhà nước phải bảo vệ quyền phá thai, hôn nhân đồng tính… là đi ngược với truyền thống của nhiều dân tộc. Lối sống và quan điểm tự do phóng khoáng được chấp nhận rộng rãi trong thành phần thượng lưu trí thức (elite) vốn nắm vai trò áp đảo trong truyền thông và giáo dục, nên dần dà quần chúng phản ứng chống lại thông tin dòng chính (mainstream media) như một công cụ áp đặt kiểm duyệt tư tưởng (political correctness) lên xã hội nhằm bóp nghẹt mọi quan điểm đối nghịch biết phân biệt giữa cái tốt và xấu. Cho nên mức độ rạn nứt trong hai cánh tự do (liberals) và bảo thủ (conservatives) ở Tây Phương vô cùng sâu sắc và khó tìm ra đồng thuận.

Ra đến quốc tế dân Mỹ tin vào nền dân chủ nhưng tra vấn chính quyền Hoa Kỳ dùng quyền hạn gì áp đặt quan điểm dân chủ và tự do ra nước khác – nhất là khi chính sách lật đổ các nhà độc tài ở Iraq, Ai-Cập, Lybia và Syria mang lại tấn thảm kịch nhân loại và tình trạng bất ổn triền miên ở Trung Đông? Tại sao Mỹ phải vất vả làm sen đầm quốc tế để được tiếng (siêu cường quốc tế) mà không có miếng (mức sống của 1/3 dân chúng thụt lùi) trong khi các đồng minh Âu-Nhật-Úc-Hàn và những khu vực đang phát triển như Đông Nam Á đều trông chờ vào cánh dù che chở an ninh của Mỹ để hưởng lợi phần mình? Ở Âu Châu nhiều nước như Anh, Hy Lạp, Hung, Ba Lan tự hỏi tại sao phải đánh đổi chủ quyền quốc gia về tiền tệ, biên giới và người nhập cư để thi hành các quyết định của giới thư lại (bureaucracy) Brussel và chính sách kinh tế của Berlin? Các nước đang mở mang như Phi Luật Tân, Thái Lan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ chống lại thái độ trưởng thượng (paternalistic) của Tây Phương dạy dỗ giáo điều dân chủ và bình đẳng mà không cần quan tâm đến tình trạng an ninh bấp bênh trong từng quốc gia. Cho nên nhiều người phản đối và gọi đây là mô hình quốc tế tự do toàn trị (global liberal hegemony).

Cuối cùng trên lãnh vực mậu dịch, thành phần công nhân Âu-Mỹ chống đối trào lưu toàn cầu hóa khi công ăn việc làm theo đó chạy sang Đông Á. Tự do mậu dịch chỉ mang lợi cho giới tư bản quốc tế, giai cấp quyền thế và dân cư thành thị mà thiệt thòi cho nông thôn và giai cấp thợ thuyền. Trong vòng 30 năm nay nước hưởng lợi nhiều nhất là Trung Quốc, khu vực phát triển nhanh nhất là Đông Á chớ không phải Tây Phương.

Hoa Kỳ và Âu Châu đã hợp tác xây dựng trật tự tự do toàn cầu 70 năm nay từ sau Thế chiến II nhờ vào đồng thuận trong nước, nền tảng này giúp mang lại an ninh và cải thiện mức sống cho mọi tầng lớp trong xã hội Tây Phương. Nhưng thống kê cho thấy ngày nay có khoảng 30% dân chúng bị thiệt thòi và 30% hưởng lợi từ toàn cầu hóa, khoảng cách này và tình trạng chênh lệch giàu nghèo ngày thêm sâu rộng. Số cử tri ngang ngửa khiến Quốc hội hay Nghị viện Tây Phương trở nên tê liệt trong các tranh cãi trách móc thay vì tìm ra những giải pháp chung.

Cho nên dù Brexit, Donald Trump hay Marine Le Pen có thành công hay thất bại thì vết rạn nứt ở Âu-Mỹ không còn có thể bị khuất lấp cho đến khi tìm ra một sự đồng thuận mới trong xã hội.

***

[1] liberal còn được dịch là cấp tiến theo ý nghĩa thoát ly ra khỏi khuông khổ lổi thời, tức là trái nghịch với quan điểm bảo thủ (conservative)

Sunday, May 21, 2017

Ba tiêu chuẩn trong phát triển kinh tế

Một nền kinh tế muốn vững mạnh cần phải hội đủ 3 điều kiện: tăng trưởng (growth), tăng trưởng bền vững (sustainable development) và tăng trưởng đồng bộ (inclusive development). Ba yếu tố này không thể tách rời nhưng xin được trình bày dưới đây như ba khía cạnh riêng biệt để dễ dàng phân biệt.

Tăng trưởng được nhắc đến nhiều nhất vì nhân loại trong mọi hoàn cảnh đều muốn cuộc sống ngày mai tốt đẹp hơn ngày hôm nay. Tại Trung Quốc chỉ tiêu tăng trưởng trong năm 2017 là 6.5%, Việt Nam là 6.7%, còn ở Mỹ trong mùa bầu cử Trump đã hứa hẹn 4%.

Nhưng nếu chỉ nhắm vào các mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn chưa đủ vì cũng giống như một lực sĩ dùng thuốc kích thích nhằm thắng một cuộc đua mà để lại nhiều hậu hoạn lâu dài cho sức khỏe. Cho nên tương lai và sự ổn định của một quốc gia còn tùy thuộc vào hai yếu tố gồm tăng trưởng bền vững và tăng trưởng đồng bộ.
Khái niệm về tăng trưởng bền vững nay được chấp nhận rộng rãi theo ý nghĩa không hủy hoại môi trường cho các mục tiêu kinh tế ngắn hạn. Hiểm họa này thấy rỏ tại các quốc gia chạy đua theo tăng trưởng như Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam… nhưng những nước công nghiệp Tây Phương cũng phải gánh vác trách nhiệm về biến đổi khí hậu toàn cầu do hiệu ứng lồng kính. Dù vậy bảo vệ môi trường nói dễ hơn làm khi trên bình diện lớn đụng chạm đến quyền lợi của các đại tập đoàn tư bản, còn đối với giới tiểu thương, nông dân hay thường dân nói chung lo chật vật với cuộc sống trước mắt hơn là quý trọng thiên nhiên. Do đó thực hiện tăng trưởng bền vững tùy thuộc vào chính sách minh bạch cùng sự cộng tác giữa nhà nước, doanh nghiệp, các nhà đầu tư và nhất là ý thức công dân.

Tăng trưởng đồng bộ nói nôm na là khi kinh tế phát triển không thể có một thành phần hưởng lợi lớn trong khi số còn lại chỉ được chia chác chút đỉnh. Lợi tức không đòi hỏi phải san bằng nhưng nếu khoảng cách chênh lệch quá xa sẽ mang lại bất mãn và bất ổn nhất là khi mạng internet giúp loan truyền các thông tin trái chiều vô cùng nhanh chóng. Chênh lệch giàu nghèo là đề tài nổi cộm trong các thế kỷ 19-20 do bóc lột lao động và chính sách thuộc địa, sang đến thế kỷ 21 lại thêm hai yếu tố khác lan rộng từ những quốc gia đang mở mang như Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam… cho đến các nước phát triển Tây Phương: tăng trưởng tập trung tại các đô thị và những vùng ven biển, và trào lưu toàn cầu hóa mang nhiều lợi nhuận cho thành phần học vấn nhưng lại bỏ rơi giới lao động thợ thuyền.

Tình trạng tăng trưởng mất quân bình giúp 300 triệu dân Trung Quốc ở các vùng duyên hải có mức sống gần bằng Âu-Mỹ trong khi 1 tỷ người sống trong nội địa chỉ có lợi tức 1-2 đô la mỗi ngày. Tại Việt Nam dân chúng các thành phố Sài Gòn, Hà Nội, Đà Nẵng, Nha Trang v.v… ngày thêm sung túc còn các thôn xóm miền quê vẫn thiếu thốn miếng ăn. Bên Anh Quốc những người dân sống xa London và các trung tâm kinh tế đã bỏ phiếu cho Brexit. Tại Mỹ giới thợ thuyền của vòng đai han rỉ (the rust belt) dồn phiếu cho Donald Trump.
Chẳng những công ăn việc làm dễ tìm với mức lương cao tại các thành phố mà giá địa ốc ở Bắc Kinh, Thượng Hải, Sài Gòn, Hà Nội, London, New York, Los Angeles v.v… tăng vọt so với sâu trong lục địa khiến mức độ rạn nứt trong xã hội ngày thêm trầm trọng.

Lợi tức của những người có bằng đại học và biết thích ứng với thời đại toàn cầu hóa tăng nhanh trong lúc đời sống của giới lao động thợ thuyền và nông dân ngày thêm chật vật. Điều này dẫn đến một tầng lớp ưu tú (elite) không những ở Âu-Mỹ mà ngay cả tại Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam… cùng với giai cấp quyền thế bay nhảy hay du học ra khắp thế giới trong khi số đông dân chúng ngày càng thêm thua sút. Sự kiện này không phải là mới nhưng cách mạng thông tin internet khiến người ta cảm nhận sự thua thiệt và thổi bùng lên làn sóng công phẫn.


Tình trạng kinh tế tăng trưởng thiếu đồng bộ mang lại những cơn chấn động về chính trị ở Hoa Kỳ và Âu Châu. Tại các nước đang mở mang người dân không có quyền phản đối bằng lá phiếu nhưng nỗi bất mãn về mức độ chênh lệch giàu nghèo trở thành mối đe dọa tiềm tàng cho các chế độ. Đây là một nan đề của thế kỷ thứ 21 mà sau Brexit và Donald Trump đang được quan tâm bàn cãi rất nhiều mà vẫn chưa tìm ra giải pháp.