Wednesday, January 18, 2017

Những thách thức cho chủ nghĩa tự do

Dân chúng ở nhiều nước kể cả Tây Phương đang chống lại sự áp đặt phi lý của một trật tự do toàn cầu (liberal international order), hay còn bị gọi tự do bá quyền (liberal hegemony), vượt lên trên chủ quyền, văn hóa và lịch sử của từng quốc gia.

Tư tưởng về tự do được thể hiện ngắn gọn trong phần mở đầu của Hiến pháp Hoa Kỳ “Mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng… trong đó có quyền được sống, tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Thế giới đã lật đổ nhiều chế độ phong kiến, giáo quyền, độc tài, kỳ thị màu da và giới tính để con người có quyền chọn lựa nhà nước và được bình đẳng trước pháp luật.

Những cuộc cách mạng đầu tiên nằm trong khuông khổ từng quốc gia như ở Mỹ 1783 và Pháp 1789. Nhưng sau Thế chiến thứ hai các nước dân chủ Tây Phương kết luận rằng muốn có hòa bình phải hợp tác xây dựng một trật tự trong tự do (liberal order) nhằm mang lại ổn định về chính trị và và kinh tế trên toàn thế giới. Bài học nói trên rút ra từ cuộc lạm phát phi mã ở Đức năm 1922-23 vốn dẫn đến nạn Quốc xã, cuộc Đại khủng hoảng toàn cầu 1929 và sự bất lực của Hội Quốc Liên trong việc giải quyết những mâu thuẫn sau Thế chiến thứ nhất. Từ đó Liên Hiệp Quốc, IMF, World Bank được thành hình, riêng Âu-Mỹ lập thêm khối NATO với mục tiêu bảo vệ thế giới tự do (free world) trước sự bành trướng của phong trào quốc tế cộng sản.

Sự kiện Liên Xô sụp đổ vào năm 1989 khiến Tây phương trở nên lạc quan đánh giá rằng trào lưu dân chủ tự do (liberal democracy) là hướng tiến tất yếu của nhân loại. Quan điểm này được thể hiện rõ ràng nhất qua quyển sách nổi tiếng The End of History and the Last Man (Hồi kết của Lịch sử) của học giả Francis Fukuyama. Hoa Kỳ tin vào một trật tự thế giới mới (new world order) dựa trên hợp tác quốc tế, thông tin Internet và thương mại toàn cầu (global trade), cộng thêm sức mạnh quân sự của Mỹ sẽ đẩy mô hình tự do lan rộng đến cả Nga, Trung Quốc và các nước đang mở mang. Sau Chiến tranh Lạnh Hoa Kỳ với sự đồng thuận của Liên Hiệp Quốc đã dùng quân đội đánh đuổi Iraq ra khỏi Kuwait năm 1990; Hiệp ước mậu dịch Bắc Mỹ NAFTA ký kết năm 1992; WTO ra đời năm 1994; khu vực tiền tệ chung Âu Châu Eurozone thành hình năm 1999. Những thời khắc nói trên có thể được xem như điểm cao của trào lưu toàn cầu hóa (globalization), nhưng giờ đây bị nhiều người phản đối như đã khai mầm cho niềm lạc quan ấu trĩ (irrational exuberant, mượn theo cụm từ của ông Alan Greenspan dùng trong kinh tế) khiến Hoa Kỳ theo đuổi mù quáng chính sách can thiệp quốc tế (interventionism) nhằm áp đặt một trật tự tự do toàn cầu thông qua áp lực kinh tế chính trị hay ngay cả bằng vũ lực, còn những thỏa ước thương mại quốc tế đã ký kết chỉ mang lợi cho giai cấp ưu đãi (elite) mà thiệt hại đến người dân bình thường ở các nước Tây Phương.

Hai biến cố vô cùng quan trọng làm lịch sử đổi chiều gồm chiến tranh Iraq năm 2003 và suy thoái kinh tế 2007-08. Chính quyền Bush nhân sự kiện khủng bố ở Washington D.C.New York đã quyết định lật đổ nhà độc tài Saddam Hussein với hy vọng gieo mầm móng tự do trong thế giới Hồi giáo. Nhưng Mỹ bị sa lầy tại Iraq; những năm sau đó Tây Phương hậu thuẫn phong trào Cách mạng Hoa nhài, kết quả lại khiến nhiều nước Trung Đông và Bắc Phi tan rã dẫn đến hai tấn thảm kịch nhân loại ở Lybia, Syria cùng với sự trỗi dậy của ISIS. Hoa Kỳ đánh mất tính chính đáng (legitimacy) vì đã đơn phương sử dùng vũ lực áp đặt mô hình dân chủ tại Trung Đông; bài học cho thế giới và dân chúng Mỹ thấy đây là cuộc phiêu lưu ngu xuẩn và vô cùng tốn kém vì không đếm xỉa gì đến nét văn hóa và xã hội đặt thù trong khu vực. Trên phương diện tư tưởng, câu hỏi đặt ra là liệu mô hình dân chủ tự do có thật sự mang giá trị phổ quát hay không trong một thế giới vốn còn quá nhiều khác biệt về văn hóa và lịch sử – đề tài do cố giáo sư Samuel Huntington phân tích trong quyển sách Clash of Civilizations and the Remaking of World Order (Sự va chạm của các nền văn minh) nay được xem như lời tiên tri cho các tranh chấp trong thế kỷ 21.

Cuộc Đại suy về thoái kinh tế năm 2007-08 tại Hoa Kỳ và sau đó ở Âu Châu cùng với sự trỗi dậy của Trung Quốc cho thấy trào lưu thương mại toàn cầu không mang đến lợi ích đồng đều đến cho dân chúng Tây Phương. Giai cấp tinh hoa (elite) từng quảng bá rằng mức sống của mọi người sẽ nâng cao từ toàn cầu hóa, nhưng rồi không ít dân Âu-Mỹ bị đánh mất công ăn việc làm do cạnh tranh từ những nước đang phát triển. Cho dù thế giới có hàng tỷ người thoát ra khỏi nạn nghèo đói trong vòng 25 năm nhưng bù lại khoảng cách giàu nghèo tăng vọt giữa các tập đoàn tư bản đa quốc gia cùng thành thị vốn thích nghi với toàn cầu hóa, trái ngược với nông thôn vốn không chạy theo nhịp độ thay đổi cuồng loạn. Lần đầu tiên trong nhiều thế kỷ dân chúng Tây Phương bi quan cho rằng con cháu họ sẽ nghèo đi trong tương lai.

Các nguồn tiền khổng lồ lưu chuyển dễ dàng giữa biên giới quốc gia (financial liberalization) cộng với sự hình thành khu vực đồng Euro là hai nguyên do góp phần dẫn đến nhiều cuộc khủng hoảng liên tục 2007-09 ở Mỹ, 2009-13 tại Âu Châu, 2013-16 sang đến Trung Quốc và các nước đang phát triển. Thêm vào đó làn sóng di cư ào ạt trà trộn với khủng bố, tội phạm và lạm dụng an sinh xã hội khiến dân chúng Tây Phương hoang mang cho rằng xã hội đang bị xói mòn, đất nước đang bị lỡ lói ngay trước mắt của chính họ. Dân chúng Âu-Mỹ đòi hỏi phải đắp đê điều ngăn cản cơn bão toàn cầu hóa.

Nhưng WTO, NAFTA, TTP và TTIP hạ thấp hàng rào thuế quan; Hiệp ước Shengen không cho các quốc gia Âu châu có quyền kiểm soát biên giới; đồng Euro tước mất quyền định đoạt của mỗi nước về giá trị đồng tiền. Người Mỹ phẫn nộ khi cuộc sống của họ bị quyết định bởi tầng lớp tinh hoa (elite) còn dân chúng Âu tức giận vì đánh mất chủ quyền quốc gia vào tay Brussels (thủ phủ Liên-Âu) và Berlin (do nước Đức quá mạnh thành ra áp đặt trật tự lên toàn châu Âu). Các phong trào Đại chúng (popularism) nổi lên giúp Brexit và Donald Trump thắng cử nhưng với số phiếu vô cùng sít sao cho thấy xã hội Tây Phương đang bị xâu xé nặng nề giữa trào lưu toàn cầu hóa và tinh thần quốc gia (nationalism).
Phản ứng chống lại trật tự tự do toàn cầu không chỉ giới hạn ở Tây Phương. Nga-Trung-Iran đều là những cường quốc văn minh lâu đời nên nay muốn khôi phục lại vai trò của họ trong một thế giới đa cực (multipolar world) và thoát ra khỏi ảnh hưởng của tư tưởng tự do phóng khoáng từ Tây Phương. Các nước này tuy không muốn đảo lộn trật tự hiện thời của thế giới nhưng lại quyết tâm bành trướng ra những khu vực lân cận vốn bị xem như vùng ảnh hưởng truyền thống, một phần do tâm lý bá quyền nước lớn nhưng cũng để tự bảo vệ với khu vực trái độn ngăn ngừa Tây Phương xâm lấn như đã từng xảy ra trong các thế kỷ 19 và 20 bởi thực dân và phát xít.

Nhiều nước Đông-Âu và những quốc gia đang mở mang cũng không ưa thích gì thái độ trưởng thượng (paternalistic) của giới tinh hoa và các chính quyền Tây Phương vốn đòi hỏi tiêu chuẩn quá cao cho quyền tự do của người đồng tính và chuyển giới (LGBT), hôn nhân đồng phái và việc hủy bỏ án tử hình cho các trọng tội. Mô hình xã hội dân chủ (social democrat) của Âu Châu bị xem là yếu đuối, tình trạng chia rẽ của chính quyền Hoa Kỳ bị đánh giá như kém hiệu năng khi so sánh với Trung Quốc phi dân chủ nhưng lại đang trên đà tiến nhanh chóng trở thành cường quốc hàng đầu trong thế kỷ thứ 21. Tại nhiều quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Phi Luật Tân, Thái Lan các nhà cầm quyền độc tài đã hô hào rằng trật tự xã hội ưu tiên cao hơn tự do cá nhân, còn ở Đông Âu các nước Ba Lan, Hung Gia Lợi và Bulgaria nghiêng dần về mô hình dân chủ phi tự do (illiberal democracy).
Nói tóm lại, chủ nghĩa tự do đang đi một vòng tròn bắt đầu với cách mạng trong mỗi quốc gia, trở thành mô hình cho toàn thế giới và nay trở lại do người dân trong mỗi nước tự quyết định.

Câu hỏi đặt ra khi thế giới quay mặt lại với trật tự do toàn cầu liệu có làm các nhà đấu tranh cho dân chủ nhân quyền hoang mang nản chí hay không? Cuộc đấu tranh sẽ khó khăn hơn và các nhà cầm quyền độc tài lại có thêm lý lẽ để tuyên truyền cổ võ cho chế độ, nhưng câu trả lời rất đơn giản: nơi nào có áp bức nơi đó có đấu tranh. Các nhà cầm quyền độc tài không thể che dấu người dân một khi tước đoạt phương tiện sống của họ. Mô hình trật tự toàn cầu có thể sẽ phải sửa đổi, thế giới trở thành đa cực và riêng với Việt Nam phải chấp nhận thực tế rằng ảnh hưởng từ Trung Quốc ngày càng mạnh so với Tây Phương. Nhưng “mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng…”  mới là một thực tế hiển nhiên không bao giờ thay đổi như đã quy định trong nhiều bản Hiến pháp.


Thursday, January 12, 2017

2017: Gieo quẻ đầu năm

Không biết Ngọc Hoàng có giũ sổ hay không mà đa số các chiêm tinh gia và những nhà bói thời cuộc đều đoán sai trong năm 2016. Sang đến 2017 người viết xin đổi chiến thuật, trước xem Thiên Văn nay dò Địa Lý tìm xem chốn nào có long mạch và hàm rồng để tránh lở rồng tăng áp huyết bị đứt gân máu hay rồng buồn ngủ hả miệng ngáp dài sẽ bị thổi bay. Chuyện gì xảy ra sau đó chỉ có… Trời biết!

Trước hết là việc nội bộ trong từng quốc gia và khu vực. Trăm ngày sau khi ông Donald Trump nhậm chức vào cuối tháng Giêng rất căng thẳng vì ông sẽ choảng nhau với 65,844,954 dân Mỹ không bỏ phiếu cho ông. Lại có nhiều dấu hiệu cho thấy Trung Quốc và Bắc Triều Tiên sẽ nhân lúc Hoa Kỳ bị chia rẽ để tiên hạ thủ nắn gân xem ông Trump có “ngon” như lời nói hay không.

Đến tháng 3 Anh Quốc bước vào tiến trình Brexit; tháng 4 Pháp bầu Tổng Thống; tháng 9 Đức bình chọn Thủ Tướng. Cả ba biến cố đều ảnh hưởng sâu đậm đến tương lai khối Euro và có nhiều khả năng làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt Âu Châu từ sau Chiến Tranh Lạnh.

Sang đến mùa Thu đảng Cộng Sản Trung Quốc họp Đại Hội lần thứ 19 quyết định tương lai chính trị của ông Tập Cận Bình vào lúc nhiều tin đồn đoán rằng họ Tập đang muốn trở thành lãnh tụ muôn đời trong hoàn cảnh đà kinh tế phát triển tụt dốc, nợ xấu chồng chất, quan hệ thương mại – chính trị với Mỹ bấp bênh và các đối thủ ở vào thế phải phản công trước khi bị triệt hạ.

Sang lãnh vực địa chính trị liệu Hoa Kỳ có lập hàng rào thuế quan ngăn cản hàng Trung Quốc thành ra khai mào một cuộc chiến thương mại toàn cầu?

Bức tường tuyệt đẹp (a beautiful wall) có sẽ nhanh chóng dựng lên giữa Mỹ và Mễ Tây Cơ? Hoa Kỳ sẽ phản ứng thế nào nếu Bắc Hàn thử nghiệm hỏa tiễn liên lục địa trang bị đầu đạn nguyên tử trong năm 2017?

Hai ông Trump và Putin có xích lại gần nhau hay không? Hiệp ước hạn chế hạt nhân với Iran có sẽ bị hủy bỏ hay không? Liệu ông Erdogan có ngồi vững trên ghế một chân hay Thổ Nhĩ Kỳ sẽ rơi vào xáo trộn chính trị ngay trước cửa vào Âu Châu? Chuyện gì sẽ xảy ra ở Biển Đông và Trung Đông? Thật là những vấn đề gai góc không ai đoán trước được.

Qua lãnh vực kinh tế liệu hệ thống ngân hàng đang thoi thóp của Ý có sẽ kéo theo Âu Châu rơi vào một cơn khủng hoảng mới hay không? Thị trường Trung Quốc tạm ổn định trong năm 2016 nhưng đến tháng 11 và 12 lại ồ ạt chảy máu ngoại tệ nên không biết có sẽ bị suy trầm trở lại trong năm 2017? Hai nền kinh tế của Hoa Kỳ sẽ tiếp tục tăng trưởng và của Nhật tạm bình ổn, thay vào đó Âu Châu, Trung Quốc và các nước đang phát triển đều là những điểm nóng bấp bênh.

Thiên cơ bất khả lậu nhưng từng cá nhân thì không thể sai: lỡ thương hay ghét các ông Trump, họ Tập, Putin nhiều quá cũng đừng vì họ mà tăng xông máu hay đánh mất hòa khí trong gia đình và với bạn bè. Chỉ cần nhớ lời này của thầy bói thì năm mới sẽ hạnh thông vui vẻ!

Tuesday, December 27, 2016

Donald Trump chỉ đích danh Trung Cộng là “ăn cướp”

Lề lối ngoại giao truyền thống của Bắc Kinh là vừa đánh trống vừa ăn cướp, một mặt dùng thủ đoạn chiếm đoạt lợi ích về lãnh hải, kinh tế và chính trị nhưng đồng thời luôn lớn tiếng hô hào tôn trọng các chuẩn mực quốc tế và quyền lợi cốt lõi của Hoa Lục. Ba đời tổng thống Clinton-Bush-Obama vì muốn tránh né tranh chấp với Trung Quốc, lại sợ làm Bắc Kinh mất mặt nên đã nhiều lần dàn xếp tranh cãi qua thông lệ và từ ngữ ngoại giao, nhưng kết quả khiến Hoa Lục ngày thêm sờn mặt và hung hăng. Trái lại Donald Trump chỉ với bốn câu nhắn ngắn gọn trên Twitter đã cho cả thế giới thấy rỏ thực chất của Trung Cộng chính là tên ăn cắp giả vờ đạo đức. Các chính trị gia chuyên nghiệp và giới ngoại giao kinh hãi còn thường dân chờ xem Tàu có nanh vuốt gì mà trước nay Mỹ nể sợ đến thế!

Ông Trump có vẽ bốc đồng nhưng quan điểm của ông trước và sau ngày thắng cử rất thống nhất: tạo thế hoà hoãn với Nga để nhắm vào Trung Quốc và ISIS. Lập trường này phù hợp với Nhật vì ông Abe cũng đang theo chiến luợc Bắc hòa Putin Tây kình họ Tập. Kiểu “chuyển trục” của ông Trump khiến Âu Châu lo sợ vì ông Tân Tổng Thống đã từng nói Âu Châu đủ sức tự lo về an ninh (GDP của Nga chỉ gần bằng nước Ý) thì phải chi tiền chớ đừng núp theo bóng Mỹ, nhất là trong lúc Hoa Kỳ đang chuẩn bị đối phó với địch thủ nguy hiểm nhất trong lịch sử là Trung Quốc.

Cánh thứ nhì chống lại chính sách chuyển trục của ông Trump gồm các thành phần sợ va chạm với Bắc Kinh và e mất quyền lợi kinh tế ở Hoa Lục. Nếu Mỹ-Trung choảng nhau sẽ là thảm họa, nhưng trong giai đoạn hù dọa thì bên nào nhát đòn sẽ thua mà không cần đánh. Ông Trump là tay sừng sỏ trong thương trường dù chơi xì phé tố sát ván nhưng cũng đã đánh tiếng là sẵn sàng thương lượng - qua vụ Đài Loan - chỉ có điều là không ai biết cái giá mà ông chấp nhận sẽ ở mức nào.

Thế giới trách ông Trump làm giảm nhẹ uy tín của Hoa Kỳ khi biến các nước đồng minh thành con bài cho dù mặt trong ai cũng cho rằng Mỹ-Âu-Nhật-Nga-Trung luôn luôn dàn xếp với nhau trên số phận các nước nhỏ. Chính vì vậy nên một nước rất nhỏ như Do Thái lúc nào cũng rất quyết đoán bảo vệ hay chủ động vận động cho quyền lợi của mình, chớ không như Việt Nam từng ỷ lại nơi Mỹ không dám bỏ do vị trí chiến lược quan trọng… cho đến ngày bị Mỹ bỏ.

Nhưng đến giờ này ông Trump vẫn nói mà chưa làm gì vì chưa nhậm chức. Thế giới căng thẳng chờ xem ông Trump sẽ đi vào lịch sử như là tay đại anh hùng, đại gian hùng hay đại bịp (nhiều người Mỹ vẫn còn xem ông là crook hay scammer).

  

Sunday, November 27, 2016

Cách mạng trên smartphone, Facebook, Youtube, Twitter

Donald Trump thắng cử một phần không ít nhờ vào Twitter.

Phong trào dân túy (populism) tại Hoa Kỳ phát triển nhanh khi tin tức trên Facebook lan tràn nhanh chóng hơn những luồng thông tin truyền thống như New York Times, CNN, USA Today, v.v…

Ngược lại, hai ông Tập Cận Bình và Putin một mặt kiểm soát các mạng xã hội, đồng thời sử dụng hệ thống tuyên truyền quy mô để khích động dân tộc chủ nghĩa, cuối cùng lại khai thác chính các mạng xã hội nhằm cô lập phong trào dân chủ trong nước và loan truyền tin tức sai lệch ra nước ngoài.

Youtube khởi động phong trào Cách mạng Hoa nhài với khúc phim người tự thiêu ở Tunisia. Facebook đóng vai trò quan trọng khi huy động quần chúng tham gia cuộc cách mạng tại Ai Cập. Nhưng hiện chính ISIS - chớ không phải phong trào dân chủ - lại thắng trên mặt trận tuyên truyền trong thế giới Hồi giáo qua Facebook và Youtube.

Phong trào Maidan dùng smartphone để liên lạc và lật đổ nhà nước thân Nga tại Ukraine năm 2014. Nhưng tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2016 cánh thân nhà độc tài Erdogan dùng smartphone để huy động quần chúng dập tắt cuộc cách mạng của quân đội.

Chưa đầy 10 năm nhưng sự xuất hiện của điện thoại thông minh, Facebook, Youtube và Twitter đã có tầm ảnh đến mức quyết định lên lịch sử nhân loại. Thông tin khó bị bưng bít vì các mạng xã hội đến trực tiếp với quần chúng. Nhưng hiện tượng tâm lý cho thấy khi thông tin tràn ngập thì người nghe chỉ gạn lọc những gì mà mình muốn nghe. Thí dụ dễ hiểu là những ai trong nước ghét Việt kiều chỉ trao đổi cho nhau tin tức ở bên Mỹ bị hắt hủi nên thèm khát trở về quê hương; còn bên ngoài chống Cộng chỉ lan truyền những hình ảnh đàn áp, tham nhũng, bất công; tin tức và hình ảnh tràn ngập nhưng mỗi người vẫn tự gạn lọc thông tin phù hợp với quan điểm của họ.

Không ai biết rõ ở lớp tuổi nào các định kiến được thành hình từ trong gia đình, học đường hay xã hội. Một số có thể thay đổi quan điểm, nhưng đa số khăng khăng theo thành kiến; một thiểu số còn trở nên cực đoan hóa.

Tại các nước đang mở mang thì trừ Nga và Trung Quốc các mạng xã hội đang thắng tuyên truyền của nhà nước. Nhưng ở Âu-Mỹ cuộc chạy đua giữa thông tin trên mạng xã hội và những cơ quan truyền thông “trung thực”, “chiều sâu” của Tây phương xảy ra quyết liệt vì chưa ai dám kết luận liệu hai luồng thông tin này bổ sung hay lung lạc nền dân chủ. Riêng Tổng thống tân cử Donald Trump tiếp tục dùng Twitter để đến trực tiếp với phong trào dân túy (populist) mà không qua gạn lọc của giới tinh hoa (elite và politically correct) vốn kiểm soát truyền thông.

Điều đáng quan tâm khi Tây phương với các định chế, truyền thống dân chủ và dân trí cao nhưng vẫn chao đảo với mạng xã hội thì tại các nước đang phát triễn thách thức xây dựng nền dân chủ càng trở nên khó khăn. Quan điểm truyền thống là sự thật sẽ chiến thắng bưng bít và độc tài, nhưng các mạng xã hội tạo ra nhiều góc sự thật (multiple realities) khích động và cách ly nhiều thành phần trong xã hội.

Việt Nam hiện chưa thiết lập hệ thống tường lửa tinh vi và đội ngũ dư luận viên trình độ cao như ở Trung Quốc và Nga. Nhưng điều này không đồng nghĩa với nhà cầm quyền không đủ khả năng vì nếu muốn vẫn dễ dàng được Nga-Hoa trang bị công cụ và giảng dạy kinh nghiệm. Lý do có thể vì Việt Nam muốn hội nhập với Tây phương nên không dựng bức màn sắt thông tin; Đảng Cộng sản cũng không thể khích động tinh thần dân tộc như Putin và họ Tập vì quần chúng sẽ chống Tàu; tuy nhiên ngày nào đó nhà cầm quyền vẫn có thể chuyển hướng tùy theo cách phân tích thiệt hơn.



Sunday, November 13, 2016

Cuộc cách mạng tại Mỹ

Gần phân nửa dân chúng Mỹ vùng dậy nhưng không bằng búa liềm và mã tấu mà với lá phiếu để nói lên sự phẫn nộ và đòi hỏi quyền lợi cho họ.

Quyền lực tại Mỹ đang rúng động nhưng không xảy ra bạo loạn cướp chính quyền trái lại nhà nước vẫn được chuyển tiếp một cách trật tự. Bên thua cuộc không sợ bị thanh toán, còn bên thắng cuộc cũng không đấu tố để tiêu diệt đối phương cho dù các thế lực chính trị sẽ bị đảo lộn trong căng thẳng, tính toán và thủ đoạn.

Tìm hiểu lý do khiến gần phân nửa dân Mỹ phẫn nộ là trả lời cho câu hỏi tại sao bà Clinton mất đi lá phiếu của giới thợ thuyền Mỹ trắng cho dù Đảng Dân chủ vẫn thường được xem bảo vệ công nhân trong khi Cộng hòa thuộc phe tư bản. Nhiều người mỉa mai đảng nào rồi cũng bênh vực giới quyền lực nhưng không đơn giản như vậy.

Tổng thống Hoa Kỳ Franklin Roosevelt của Đảng Dân chủ phát động phong trào New Deal sau cuộc Đại Khủng Hoảng 1929 nhằm giải quyết nạn thất nghiệp, nâng vai trò của công đoàn, tổ chức mạng lưới an sinh xã hội và đưa ra mức lương tối thiểu. Từ đó Đảng Dân chủ thu hút được sự ủng hộ của giới thợ thuyền.

Đến thập niên 70 kinh tế bị trì trệ một phần vì doanh nghiệp bị giám sát rườm rà và vì giới công đoàn đòi hỏi quá nhiều quyền lợi. Tổng thống Ronald Reagan thuộc Đảng Cộng hòa cắt giảm việc giám sát và vai trò của công đoàn để doanh nghiệp được tự do phát triển.

Sang thập niên 90 sau khi bức màn sắt sụp đổ, Tổng thống Bill Clinton thuộc Đảng Dân chủ cùng Quốc hội Cộng hoà đẩy mạnh trào lưu toàn cầu hóa khi tham gia vào WTO và ký kết Hiệp Ước Thương Mại Bắc Mỹ NAFTA; tiếp đó Tổng thống Bush thuộc Đảng Cộng hòa ủng hộ đưa Trung Quốc vào WTO; Tổng thống Obama thuộc Đảng Dân chủ vận động cho TPP (Thái Bình Dương) và TTIP (Đại Tây Dương). Hai đảng Dân chủ và Cộng hòa trở nên giống nhau vì cùng thúc đẩy mậu dịch trong khi để vai trò của các công đoàn ngày càng suy yếu.

Kết quả kinh tế thế giới và Hoa Kỳ tăng vọt nhưng giới thợ thuyền Mỹ trắng ở những tiểu bang vùng Trung Mỹ thất nghiệp hàng loạt do các tập đoàn đa quốc gia mang sản xuất ra nước ngoài. Trung Quốc hưởng lợi nhiều nhất nhờ vào (1) lực lượng nhân công cần cù, hùng hậu, lương rẻ; (2) thu hút đầu tư nước ngoài; (3) hạ giá đồng nhân dân tệ để hỗ trợ xuất cảng. Nước Mỹ rạn nứt thành hai mảnh, các tiểu bang ven bờ đại dương như CaliforniaNew York ngày thêm giàu có trong lúc dân chúng vùng Trung Mỹ bị thất nghiệp hàng loạt (nay gọi là rust belt, tức vòng đai rỉ sét). Cho nên dân miền duyên hải có lợi tức và học vấn cao và gồm nhiều di dân ủng hộ toàn cầu hóa còn người bản xứ sống trong đất liền chống các hiệp ước thương mại quốc tế.

Mặt khác, Đảng Dân chủ thay đổi từ bênh vực quyền lợi công nhân thời New Deal sang đa bản sắc (multi-identity) và đa văn hóa (multi-culturalism) như nữ quyền, đồng tính và các sắc tộc thiểu số trong thế kỷ 21. Dân Mỹ trắng gồm cả hai giới trung lưu và thợ thuyền cảm thấy quyền lợi của họ bị di dân lấn chiếm (Welfare và ObamaCare), nền tảng Cơ Đốc Giáo (Christian Judaism) bị lung lạc trong khi người bản xứ bị lấn át trên chính quê hương cha ông họ đã dựng nên.

Kể từ năm 2003 dân Mỹ lại thêm tức giận vì can thiệp quân sự ra nước ngoài vô cùng tốn kém mà không đạt được kết quả nào; nhà nước bị tê liệt do hai đảng chính trị tranh giành thế lực nên phủ quyết lẫn nhau (vetocracy) thay vì điều hành đất nước; các biện pháp kinh tế sau cuộc khủng hoảng 2007-08 bảo vệ giới tài phiệt nhiều hơn là dân chúng; di dân bất hợp pháp từ Nam Mỹ mang theo tội phạm, còn di dân Hồi Giáo là mảnh đất dung dưỡng cực đoan và khủng bố; chính sách ngoại giao mềm yếu của Obama bị Putin (Nga), Erdogan (Thổ), Duterte (Phi) khinh thường mà ngay cả các nhà cầm quyền như Trung Hoa và Việt Nam cũng không cần nghênh đón trọng thể khi công du sang nước họ. 

Nhiều nỗi tức giận bị dồn nén thể hiện qua lá phiếu phẫn nộ chống giới tinh hoa chính trị (elites) thuộc cả hai phía cho dù Đảng Dân chủ đang nắm quyền nên thiệt thòi nhiều nhất, thua cả Hành pháp lẫn Quốc hội vì vừa mất lá phiếu thợ thuyền lại không được sự ủng hộ nồng nhiệt của các thành phần còn lại.

Xã hội khi thay đổi đều có kẻ thắng người thua, nhưng trong nền dân chủ kẻ bị thua thiệt vẫn có sức mạnh qua lá phiếu. Điều trớ trêu khi nhà tỷ phú Donald Trump đắc cử không nhờ vào giới quyền lực tinh hoa hay của các tập đoàn tư bản và lợi ích mà bằng lá phiếu phẫn nộ của phân nửa dân Mỹ. Cả hai đảng đều rơi vào cơn khủng hoảng nên hiện đang cố moi tim óc tìm chỗ đứng vững trong quần chúng: có người đòi Đảng Cộng hòa phải trở thành đảng của quần chúng (populist party) tiếp theo thắng lợi của ông Trump; còn ông Bernie Sander kêu gọi các dân biểu nghị sĩ Dân Chủ phải bước ra khỏi vòng đai quyền lực Washington DC để trở về nghe tiếng nói của dân chúng ở từng địa phương.

Nước Mỹ đang bị khủng hoảng nhưng lại cho chúng ta thấy sức sinh động của nền dân chủ: dân chúng như nước nâng con thuyền chính trị nhưng cũng làm lật đổ con thuyền đảng phái, nên các đảng chính trị phải thay đổi thích ứng khi thì hỗ trợ doanh nghiệp, lúc lại trở về quần chúng.

Tất nhiên có những trào lưu không thể cưỡng lại được vì đi phản lại động lực tiến hoá: toàn cầu hóa; tự động hóa; đa chủng tộc và đa văn hoá trong tình trạng lão hóa của người da trắng nói chung; trọng tâm kinh tế chuyển từ Tây sang Đông. Đây là một cơn đại hồng thủy (tetonic shift) mà người ta đang dần thấy các hậu quả như sự nổi dậy của Trung Quốc, khủng hoảng kinh tế 2007-08, Brexit và phong trào dân túy ở Tây Phương; lá phiếu phẫn nộ của cử tri Mỹ 2016.

Nền dân chủ Hoa Kỳ trải qua một cơn chấn động nhưng chúng ta phải lạc quan vì giới tinh hoa đã bừng tỉnh và tìm cách thích ứng, bởi vì nếu họ không thay đổi thì sẽ bị cuốn theo dòng thác lủ từ không bạo động sang bạo động như đã từng xảy ra trong thập niên 1930.

Đại đa số dân Mỹ không chống toàn cầu hóa nhưng họ muốn chậm bớt cường độ nhanh đến chóng mặt; họ tiếp đón di dân nhưng đừng quá ồ ạt, không lạm dụng an sinh xã hội, không mang theo tội phạm và khủng bố; dân Mỹ chấp nhận các giá trị trong xã hội phải thay đổi nhưng không muốn thấy nền tảng đạo đức bị lung lay.

Mọi thay đổi đều có kẻ đắc lợi và người thua thiệt. Riêng trong thể chế dân chủ các đảng phái chính trị phải quan tâm đến thành phần dù không có quyền lực chính trị nhưng vẫn có lá phiếu bầu nhằm tìm cách giảm thiểu sự thiệt hại của họ.


Monday, October 3, 2016

Cách Mạng Dân Chủ: thành công và thất bại - Phần 4

Phần 3 của loạt bài này đã tóm tắt về tiến trình dân chủ ở nhiều quốc gia trong vòng 20 năm gần đây. Phần 4 sẽ so sánh xem mô hình nào trong số đó có thể xảy đến tại Việt Nam kèm theo những thuận lợi và khó khăn như thế nào.

Giả định một trong hai biến cố có thể phát sinh: tiến trình chuyển đổi ôn hòa và trật tự tương tự Miến Điến 2010, hoặc quần chúng nổi dậy lật đổ nhà cầm quyền như ở Ai Cập 2011 và Ukraine 2004.

Hiện không có dấu hiệu nào cho thấy tiến trình dân chủ hoá sẽ tuần tự diễn tiến tại Việt Nam lý do vì thành phần lãnh đạo trong đảng cầm quyền không chấp nhận đổi mới chính trị, khác với Tổng thống Then Sein trước đây ở Miến Điện. Về phần phong trào tranh đấu cũng chưa hội tụ được một khuông mặt đại diện có tầm vóc như bà Aung San Suu Kyi. Một khác biệt quan trọng nửa là giới quân phiệt Miến Điện muốn thoát ra khỏi lệ thuộc Bắc Kinh điển hình với quyết định đơn phương đình chỉ dự án xây đập thủy điện Myitsone do Trung Quốc đề xướng vào năm 2011; trong khi đó tại Việt Nam đảng cầm quyền không hề có ý định thoát Trung trái lại còn trông nhờ vào Bắc Kinh để duy trì độc quyền chính trị và lợi ích kinh tế.

Trường hợp thứ nhì xảy ra khi quần chúng nổi dậy lật đổ nhà cầm quyền như tại Ai Cập 2011 hay Ukraine 2004. Không ai biết được điều này có sẽ xảy đến hay không hoặc vào lúc nào, nhưng dấu hiệu cho thấy ý thức cùng nổi bất mãn trong quần chúng ngày càng tăng nên có thể trở thành mồi lửa châm thùng thuốc nổ vào một thời điểm bất ngờ. Cho nên bài viết này chỉ nhằm tìm hiểu kinh nghiệm quá khứ chớ không phải tiên đoán cho tương lai.
Cả hai cuộc cách mạng ở Ai Cập 2011 và Ukraine 2004 đều không thành công. Riêng Ai Cập mang đậm nét văn hóa Hồi Giáo đặc thù nên người viết thiết nghĩ Ukraine là trường hợp gần giống nhất so với Việt Nam.

Việt Nam hiện giờ và Ukraine trước đây đều là hai quốc gia cộng sản. Phong trào quần chúng và xã hội dân sự chỉ manh nha nên đất nước chưa xây dựng được truyền thống và cơ chế sinh hoạt chính trị đối lập. Cả hai xứ lại nằm bên cạnh các láng giềng xấu vốn áp đảo về kinh tế – chính trị – quân sự kèm theo tham vọng bành trướng. Hơn thế các nhà cầm quyền Nga-Trung đều quyết tâm ngăn cản không cho thành hình một đất nước dân chủ giàu mạnh ngay sát biên giới họ. Ukraine còn có lợi thế phía Tây gần với các cường quốc Âu Châu so với Việt Nam bị cô lập từ bờ biển phía Đông sang biên giới phương Tây và Bắc.

Thử mường tượng một cuộc nổi dậy quần chúng làm thay đổi nhà cầm quyền cộng sản. Lực lượng tranh đấu không có truyền thống sinh hoạt đảng phái nên chia rẽ và thiếu khả năng lèo lái xã hội vốn đang bị phân hoá trầm trọng. Chính quyền dân cử lại phải thừa hưởng nền hành chánh, an ninh và quân đội thối nát vốn bị dân chúng căm ghét. Dư luận đòi hỏi phải có giải pháp tức thời đền bù cho những nổi uất hận tràn dâng như đất đai bị chiếm đoạt, môi trường bị hủy hoại cũng như vấn đề tù cải tạo, đánh tư sản năm 1975 và chiến dịch cải cách ruộng đất vào thập niên 50. Facebook từng là công cụ hữu hiệu nhằm vận động quần chúng chống nhà nước toàn trị nhưng cũng dễ trở thành kênh thông tin kích động luồng dư luận quá khích và cục bộ. Trung Quốc sẽ dùng mọi thủ đoạn để phá hoại nền kinh tế kể cả các biện pháp quân sự uy hiếp vùng biên giới hay chiếm đóng biển đảo. Mỹ-Nhật-Úc không hiện diện trực tiếp tại Việt Nam, họ chỉ can thiệp đủ để đất nước không rơi vào tay Hoa Lục và khiến Bắc Kinh sa lầy trong các mưu toan chính trị, còn việc đặt nền móng dân chủ phải hoàn toàn tùy thuộc nơi người Việt.

Diễn tiến nếu xảy ra như vậy rất giống như cuộc Cách mạng Cam ở Ukraine 2004: lực lượng dân chủ thiếu đoàn kết tạo điều kiện cho các đại gia (oligarch) và tham nhũng hoành hành, tâm lý chia cách giữa hai miền Đông thân Nga và Tây thân Âu Châu ngày thêm sâu sắc. Nhà nước do dân bầu đánh mất niềm tin, cánh thân Mạc Tư Khoa thắng cử nhưng sau đó Tổng thống Yanukovich bị truất phế vào năm 2014. Chính trị không ổn định, kinh tế phụ thuộc vào Nga tạo cơ hội cho Tổng thống Putin chiếm mất bán đảo Crimea và chia cắt một phần đất nước. Tây phương chỉ giúp đỡ giới hạn như Phó Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden đã nói thẳng thừng vào tháng 12/2015 rằng trách nhiệm tùy thuộc nước Ukraine đừng để đánh mất cơ hội cuối cùng này: “You got one last chance. Don’t screw it up”.


Cách mạng vẫn sẽ xảy đến khi nào quần chúng quyết định giọt nước tràn ly và đứng lên đòi thay đổi, nhưng tiến trình dân chủ có thành công hay không do khả năng lèo lái đất nước của thành phần tranh đấu. Nhiệm vụ của những nhà dân chủ, đoàn thể chính trị và xã hội dân sự là tìm học kinh nghiệm quá khứ để sửa soạn hành trang cho tương lai dù không biết được bao giờ là lúc khởi hành mà cũng không thể có phép mầu nào cho mọi vấn nạn do nhà cầm quyền toàn trị gây nên trong suốt 70 năm; trau dồi lòng khiêm tốn nhân nhượng để đoàn kết mà không đánh lỡ mất cơ hội lịch sử thêm một lần nửa.

Saturday, October 1, 2016

Cách Mạng Dân Chủ: thành công và thất bại - Phần 3

Trong phần 3 của loạt bài này người viết xin tóm tắt về những diễn biến dân chủ tại các quốc gia trong vòng 20 năm nay với những kết quả thành công hay thất bại vô cùng khác biệt. Xin lưu ý rằng bài viết chỉ nêu lên vài gợi ý chớ không phải là công việc nghiên cứu sâu rộng và đầy đủ nên không khỏi thiếu sót, mục tiêu chỉ nhằm đưa ra một số nhận xét tổng quát và chủ quan mà tránh không bị che phủ bởi quá nhiều chi tiết dày đặc.

Cuộc khủng hoảng tài chánh tại Á Châu năm 1997 đã thúc đẩy những bước tiến dân chủ tại Nam Hàn và Đài Loan vốn đã bắt đầu từ thập niên 70-80. Quân đội và đảng cầm quyền lâu đời ở hai nước này bị đánh bại qua lần Tổng tuyển cử. Tiến trình dân chủ đã thành tựu, nền dân chủ trở nên vững chắc và sinh động trong hai quốc gia nói trên.

Cuộc khủng hoảng Á Châu năm 1997 cũng đã khiến hai nhà độc tài Suharto và Marcos tại Nam Dương và Phi Luật Tân bị lật đổ. Khủng hoảng sau đó lan sang Nam Mỹ và góp phần để hai nền quân phiệt ở Brazil và Argentina bị thay thế bởi chính quyền dân sự. Tuy vậy, các nền dân chủ những nơi đây vẫn còn mong manh, và hiện thời khung cảnh chính trị tại Phi, Brazil và Argentina đang trải qua rất nhiều sóng gió mang theo các thể hiện phản dân chủ.

Cách mạng Cam năm 2004-05 xóa bỏ kết quả cuộc bầu cử gian lận tại Ukraine. Nhưng rồi các đoàn thể đấu tranh chia rẽ tạo cơ hội cho đám tài phiệt và các tập đoàn lợi ích thao túng dẫn đến bất ổn chính trị. Tham nhũng tràn lan, tình trạng chia rẽ giữa hai miền Đông (thân Nga) và Tây (thân Tây phương) không được giải quyết. Cách mạng Maidan sau đó lật đổ Tổng thống Yanukovich thuộc cánh theo phe Mạc Tư Khoa, nhưng sau đó Ukraine bị Nga chiếm mất bán đảo Crimea và tách ly thành hai khu vực Đông-Tây từ năm 2014 cho đến ngày nay.

Quá trình chuyển đổi từ nhà cầm quyền quân phiệt sang dân sự tại Miến Điện từ năm 2011 được tán thưởng như mẫu mực cho phong trào cách mạng ôn hòa, tuy nhiên nền dân chủ non trẻ tại Miến vẫn còn rất mong manh.

Cách mạng hoa Nhài tại Trung Đông từ năm 2010 đến nay đem lại bức tranh vô cùng u ám: nền chính trị tại Tunesia, Ai Cập vô cùng bấp bênh còn Syrie và Lybia là hai tấm thảm kịch nhân loại.

Từ những diễn biến nói trên người viết xin đưa ra vài gợi ý dưới đây:

1. Khủng hoảng kinh tế trầm trọng là một trong các chất xúc tác cho cách mạng.

2. Nhưng cách mạng xảy ra không hẳn sẽ dẫn đến dân chủ; bầu cử tự do cũng không bảo đảm sẽ có dân chủ.

3. Nam Hàn và Đài Loan đã vượt ngưỡng cửa của những nước có lợi tức trung bình nên ý thức quần chúng cùng các cơ chế kinh tế và luật pháp đã đưa tiến trình dân chủ đến thành công.

4. Cách mạng phải cải thiện đời sống dân chúng. Hai chính quyền dân sự tại Brazil và Argentina quản lý kinh tế tồi tệ, ở Phi Luật Tân băng đảng ma túy hoành hành là những nguyên nhân khiến các nhà cầm quyền dân sự mất dần tính chính đáng.

5. Các thế lực phản dân chủ (ngoại quốc, quân đội, tài phiệt, khối lợi ích, vây cánh của nhà nước độc tài) lúc nào cũng rình rập để phá hỏng tiến trình dân chủ.

6. Trước muôn vàn khó khăn nhưng nội bộ các đoàn thể tranh đấu chia rẽ dù là vì tôn giáo, sắc tộc, vùng miền hay do bất đồng chính kiến thì cách mạng sẽ thất bại.