Monday, April 24, 2017

Pháp trị trong khuông khổ tự do (liberal order)

Pháp trị (rule of law) là một trong các nền tảng của Dân chủ Tự do, nhưng tại sao một số đông dân chúng Âu-Mỹ vốn sống tại những quốc gia với truyền thống pháp luật minh bạch và không phân biệt đối xử lại phẫn nộ bỏ phiếu chống lại điều mà họ gọi là một hệ thống chính trị gian lận – “the system is rigged” theo cách nói của Donald Trump trong thời gian tranh cử.

Trước tiên chúng ta cần tránh ngộ nhận giữa tâm lý bất mãn ở Tây Phương và tình trạng vô pháp luật tại nhiều nước đang mở mang trong đó có Việt Nam. Ở Âu-Mỹ không có các trường hợp cướp nhà đất, hối lộ cho cảnh sát giao thông hay đút lót bôi mỡ khi đi xin chữ ký.

Dân chúng Hoa Kỳ và Âu Châu phẫn nộ vì những người bị tình nghi khủng bố dù biết tên họ nhưng vẫn không bị bắt giữ do chưa đủ chứng cớ cho đến khi họ đã thi hành khủng bố. Còn nếu bị bỏ tù hay mất mạng thì gia đình con cái vẫn được nhận trợ cấp xã hội.

Các Giáo sĩ rao truyền công khai chủ nghĩa cực đoan và chống Tây Phương lại được bảo vệ vì tự do ngôn luận.

Quốc gia có lãnh thổ nhưng tại Âu Châu thì nhà nước mất quyền kiểm soát biên giới (do Hiệp ước Shenzen) trong lúc ở Mỹ chính quyền bị lên án khi ngăn chặn làn sóng di dân bất hợp pháp.

Nhiều thành phố công khai không thi hành luật pháp khi tuyên bố dung dưỡng cho những người nhập cảnh lậu (sanctuary city). Di dân bất hợp pháp (illegal immigrants) được gọi tránh né thành di dân không giấy tờ (undocumented immigrants) để không bị xem là vi phạm pháp luật.

Hôn nhân đồng tính và LGBT được luật pháp và truyền thống dòng chính (mainstream media) che chở trong lúc tôn giáo và truyền thống xã hội bị thay thế dần bằng một khuôn khổ tự do (liberal order) từ học đường ở cấp Tiểu học cho đến ngoài xã hội.

Tóm lại, những người bỏ phiếu cho Brexit, Trump và Marie Le Pen không phải chỉ gồm giới thợ thuyền mất công ăn việc làm mà còn thuộc giới trung lưu cánh bảo thủ (conservative) chống lại làn sóng tự do toàn trị (liberal hegemony) vốn đang xoá bỏ biên giới và tinh thần quốc gia. Luật pháp và truyền thông nhằm phục vụ công dân nhưng lại trở thành công cụ cho giới tinh hoa (elite) bảo vệ cho một ý tưởng (ideology). Cho nên mới có sự phẫn nộ từ thợ thuyền và giới trung lưu chống lại giai tầng quyền thế và trí thức vì hai giới này đang đi xa rời quần chúng.

Tại Hoa Kỳ có khoảng 30% dân chúng bảo thủ, 30% cấp tiến và số còn lại ở giữa hay không quan tâm đến thời cuộc. Trong các cuộc tranh luận thì những tiếng nói ồn ào cực đoan lại được nhắc đến nhiều nhất nên hai cánh đối nghịch ngày càng bị áp lực không thể dung hòa được với nhau. 40% thuộc cánh trung trở nên quyết định cho các cuộc bầu cử, dù vậy số người này tuy có lá phiếu nhưng tiếng nói lại rất yếu ớt trong cả truyền thông dòng chính lẫn dòng ngược.


Trào lưu chính trị tại Tây Phương là một cuộc chiến bao gồm cả kinh tế lẫn văn hóa, nên dù không đẫm máu nhưng cũng không khoan nhượng giống như tranh chấp giữa hai tư tưởng Tự Do và Cộng Sản vào thế kỷ 20.

Tuesday, April 11, 2017

Trump và cuộc chiến văn hóa (cultural war)

“Tổ Quốc trên hết” là câu nói đầu môi của nhiều quốc gia, chỉ riêng tại Mỹ thì “Nước Mỹ trước nhất” (America first) bị truyền thông dòng chính (mainstream media) công kích là mỵ dân, bài ngoại hay tự cô lập.
Toàn cầu hóa được giới tinh hoa (elites) rao giảng như mang lại lợi ích về an ninh và kinh tế cho Hoa Kỳ. Nhưng một số đông dân chúng tự hỏi đất nước nào vậy, bởi vì nhìn theo bản đồ phân chia giữa các tiểu bang bỏ phiếu thuận hay chống Trump thì nước Mỹ rạn nứt thành ba mảnh, hai vùng ven biển trù phú còn các khu vực nội địa ngày càng nghèo khó do đánh mất công ăn việc làm ra ngoại quốc. Còn về quốc phòng thì chính sách can thiệp quốc tế khiến Hoa Kỳ rơi vào cuộc chiến triền miên và vô cùng tốn kém tại Trung Đông từ hơn 10 năm nay nhưng vẫn không tìm ra lối thoát, lại phải gồng gánh thêm cho các nước giàu có ở Âu và Á Châu.
Trump có thể là một chính trị gia mị dân nhưng ông khơi động được sự phẫn nộ của dân chúng vì các chính quyền Dân Chủ hay Cộng Hòa hay trước đây đã không đặt nước Mỹ trên hết: bảo trợ cho mậu dịch toàn cầu cho dù hàng triệu công ăn việc làm mất ra nước ngoài; chăm sóc lợi tức của các đại tập đoàn Apple, Exxon, v.v. trong khi vòng đai han rỉ (the rust belt – gồm những tiểu bang Trung Mỹ) ngày càng điêu tàn; làm cảnh sát quốc tế nhưng lại không bảo vệ được chính đường biên giới.
Trump không phải là một chiến sĩ văn hóa vì tư cách thô tục, lối sống xa hoa và thiếu đạo đức của ông. Nhưng bằng cách nào đó ông đã thay đổi mặt trận văn hóa giữa hai quan điểm cấp tiến (quyền phá thai, LGBT,…) và bảo thủ (tôn giáo, truyền thống,…) trở thành cuộc chiến chống lại thành phần ưu tú (elite) cùng các khuynh hướng giám thị tư tưởng (political correctness), đa văn hóa (multi-culturalism), toàn cầu hóa (globalism) thay vào đó đề cao tinh thần quốc gia (nationalism). Từ đó ông lôi kéo các thành phần bảo thủ, tôn giáo và chống phá thai bỏ phiếu cho ông vì cánh này không còn chọn lựa nào khác nếu không muốn nhường cho đảng Dân Chủ nắm quyền ít nhất là 12 năm. Đây chính là bí quyết giúp Trump thắng cử.
Đại đa số người Mỹ không chống di dân nhưng phải chọn lọc để không đe dọa đến an ninh, không lạm dụng trợ cấp và nhất là phải sẵn sàng hội nhập vào xã hội vốn đặt trên nền tảng Cơ Đốc Giáo (Christian-Judaism) cho dù là thuộc tôn giáo nào. Dân Mỹ ý thức sự cần thiết của các liên minh quốc tế nhưng những nước bạn phải đóng góp tương xứng phần chi phí và trách nhiệm chớ không thể trao gánh nặng cho Hoa Kỳ. Tự do mậu dịch nhưng với điều kiện phải đem về lợi tức đồng đều chớ không thể tập trung chỉ hai vùng ven biển. Dân Mỹ chống độc tài áp bức và cần đến an ninh toàn cầu nhưng không vì vậy mà Hoa Kỳ làm sen đầm quốc tế chạy theo chính sách áp đặt một trật tự tự do toàn trị (liberal hegemony). Sau hết, không có gì sai quấy khi nhà nước chủ trương “Nước Mỹ trên hết” nhằm nâng đỡ các khu vực thua sút nhằm nâng cao tính cạnh tranh cho Hoa Kỳ.
Trận chiến văn hóa ở Mỹ tuy không đẫm máu như Cách Mạng Văn Hóa ở Trung Hoa nhưng quyết liệt không kém vì sẽ ảnh hưởng đến chính sách đối nội và đối ngoại của Hoa Kỳ trong nhiều năm sắp tới. Trào lưu toàn cầu hóa tuy không dừng lại nhưng nhịp độ sẽ chậm dần để các quốc gia tự chất vấn về giá trị và bản sắc dân tộc, về chủ quyền quốc gia đối với các hiệp ước và định chế quốc tế và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống kinh tế của người dân. Mọi thay đổi lớn trong lịch sử đều mang đến hai giai cấp đặc quyền hay thua thiệt. Tại các nước cộng sản thì thành phần thất thế sẽ bị liệt vào phản động để bị thanh trừng hay đào thải. Ở những nước dân chủ những kẻ không quyền lực chính trị đã phản ứng dữ dội bằng lá phiếu và trên thông tin dòng ngược chống lại tầng lớp tinh hoa trí thức và thông tin dòng chính [1]. Người ta có thể chống Trump nhưng không thể quay mặt với thực tế là 2/3 dân Mỹ cảm thấy Hoa Kỳ đi theo chính sách sai lầm từ nhiều năm naỵ
***
[1] Ngay ở Việt Nam và Trung Quốc người dân cũng không còn im tiếng mà nhờ vào thông tin lề trái để phản đối các thể hiện tiêu cực của toàn cầu hóa như biểu tình của ngư dân chống nhà cầm quyền bao che cho tập đoàn tư bản Formosa.


Saturday, April 1, 2017

Obamacare và túi tiền

Việc chính quyền Trump không hủy bỏ được Obamacare bị xem là thất bại nặng nề nhất từ sau ngày nhậm chức. Đây cũng là dịp để tìm hiểu tại sao có những ủng hộ và chống đối gay gắt đối với luật bảo hiểm y tế này, nhất là khi chương trình khá phức tạp nhưng lại không ảnh hưởng đến một số đông người Mỹ gốc Việt làm việc ở các hảng xưởng hay đang nhận trợ cấp theo hưu trí hoặc do lợi tức thấp nên ít được quan tâm.

Hoa Kỳ tuy bỏ tài khoảng khổng lồ vào các dịch vụ y tế nhưng kết quả rất kém: tiền bảo hiểm, bệnh viện và thuốc men vô cùng đắc đỏ khiến một số đông dân Mỹ không dám đi bác sĩ. Obamacare giải quyết vấn đề này bằng ba mũi nhọn:

  1. các hảng bảo hiểm phải bán bảo hiểm cho mọi người mặc dù có bệnh án trước đó hay không;
  2. mọi người dân phải mua bảo hiểm để chi phí y tế được trang trải đồng đều giữa người trẻ mạnh khỏe và lúc già bệnh hoạn;
  3. nhà nước sẽ phụ cấp tiền mua bảo hiểm cho những ai có lợi tức kém.

Điểm thứ nhì bị chống nhiều nhất nên người viết dùng một thí dụ cho dễ hiểu. Trường hợp một cặp vợ chồng trẻ 30 tuổi thuộc hạng tiểu thương (small business) trước Obamacare mua bảo hiểm khoảng 800 USD/tháng, sau Obamacare có thể là 1200 USD/tháng vì các hảng bảo hiểm phải rút một phần tiền dùng trợ cấp cho những gia đình lợi tức thấp. Nói miệng về công bằng xã hội thì dễ nhưng bỏ thêm 400 USD/tháng lại khác nhất là khi cặp vợ chồng trẻ nói trên cũng chỉ thuộc hạng tiểu thương trung lưu chẳng giàu có gì. Trước đây họ chọn bảo hiểm rẻ chỉ dùng vào trường hợp lớn (tai nạn, giải phẩu, v.v…) nhưng nay tiền bảo hiểm tăng vì cung cấp đồng đều cho mọi người các dịch vụ như hàng năm đi khám bác sĩ là thứ mà họ chưa cần đến mà cũng không có thời giờ để đi. Cuối cùng nếu nói trả thêm tiền bây giờ để khi già được xã hội giúp lại nhưng thực tế là họ làm việc cực nhọc để sau này có tài sản nên rồi nhà nước cũng sẽ chẳng tài trợ đồng nào.

Người nghèo có thêm quyền lợi, nhà giàu và người làm việc hảng xưởng không bị ảnh hưởng nhiều, chỉ có những gia đình trung lưu tự mua bão hiểm bị thiệt thòi nhất. Cho nên không ít giới trung lưu Hoa Kỳ chống Obamacare vì nhà nước chẳng có quyền hạn gì để chọn và áp đặt các chương trình bảo hiểm thay vì mỗi cá nhân tự quyết định.

Nhưng tại sao những tiểu bang có lợi tức thấp như Nebraska, Iowa, v.v… lại bỏ phiếu cho Trump khi chính họ cần đến các chương trình xã hội nhiều nhất? Lý do vì dân chúng ở đây có tinh thần tự lập không muốn nhận trợ cấp (handouts), điều mà chúng ta có thể thấy phản ảnh qua cuộc sống người Mỹ gốc Việt rãi rát tại Hoa Kỳ: ở các tiểu bang lớn như Cali thì cộng đồng gốc Việt nhận (và lạm dụng) trợ cấp rất bình thường (theo kiểu tiền chùa dại gì không hưỡng), trong lúc các gia đình định cư tại những tiểu bang nhỏ thường đi làm từ những ngày đầu tiên đến Mỹ dù với đồng lương thấp. Lý do của sự khác biệt là do môi trường xung quanh hun đúc mỗi cá nhân.

Tóm lại có hai thành phần chống Obamacare vì túi tiền hay do tính tự lập. Nay trình bày đơn giản để mỗi người Mỹ gốc Việt tìm hiểu thêm và tự quyết định trách nhiệm và quyền lợi của mình trong xã hội.



Monday, March 20, 2017

Giám thị tư tưởng (political correctness)

Ở những nước độc tài toàn trị như Việt Nam có kiểm duyệt và bưng bít thông tin. Tây Phương và nhất là Hoa Kỳ lại có tình trạng giám thị tư tưởng. So sánh như vậy tuy dễ tạo hiểu lầm vì nước Mỹ không ngăn cấm, đánh đập hay bắt bớ những người bất đồng quan điểm nhưng giám thị tư tưởng lại là một trong những nguyên nhân chính khiến số đông dân chúng bất bình bỏ phiếu cho ông Trump; riêng trong cộng đồng Mỹ gốc Việt hiện tượng này đã tạo nên nhiều bất đồng tranh cãi vô cùng gay gắt cho nên đây là một đề tài cần nên tìm hiểu.

Nói chung dù tả hay hữu khi nào có một phe tự cho rằng mình nắm vững chân lý của thời đại và không lắng nghe những lời phê bình chỉ trích thì sẽ gặp phản ứng gay gắt từ phía đối diện. Tại Hoa Kỳ tuy vẫn có một tầng lớp vô cùng bảo thủ (như những người gõ cửa nhà đi truyền giáo) nhưng nói chung cánh tự do cấp tiến (liberals) ảnh hưởng mạnh hơn trong học đường, truyền thông và xã hội.

Các tư tưởng về tự do, bình đẳng, môi trường, toàn cầu hóa đều đúng đắn nên cần được phát huy; nhưng khi những quan điểm này trở thành nề nếp cứng ngắt bắt mọi người suy nghĩ trong khuôn mẫu lại trở thành mô thức tự do toàn trị (liberal hegemony). Thí dụ quyền tự do của giới đồng tính LGBT hay phá thai không phù hợp với nền tảng đạo đức và tôn giáo của nhiều người nhưng thay vì lắng nghe lại chỉ có những lời hò hét rao giảng một thứ luân lý mới. Đa số người Mỹ không chống di dân nhưng lại không thể chấp nhận việc chối cãi khía cạnh của những người thiểu số đem theo tội phạm, lạm dụng an sinh xã hội, hay phủ nhận Hồi giáo phong kiến là mối đe dọa cho nền văn minh Tây Phương.
Có lẽ không cần nói xa xôi trừu tượng mà trong nhiều gia đình Mỹ gốc Việt nếu ai đã gặp một thanh thiếu niên theo tư tưởng tự do (liberals) đều biết rất khó đối thoại vì chỉ có thái độ dạy đời ta đây (know it all) - người viết xin lỗi khi dùng từ ngữ sống sượng này nhưng chỉ nhằm diễn đạt tâm lý vô cùng bực bội khi người dân Mỹ bỏ phiếu chống tầng lớp tự do cấp tiến.

Tư tưởng tự do được giới tinh hoa (elites) chấp nhận nên tạo ảnh hưởng mạnh trong truyền thông dòng chính (mainstream media), học đường và ở hai miền ven biển là nơi du nhập nhiều sắc dân theo trào lưu toàn cầu hóa. Trái lại các vùng trong nội địa theo tư tưởng bảo thủ và một số không ít dân chúng mất công ăn việc làm do hãng xưởng chạy sang Nam Mỹ và Đông Á, nhưng thế lực chính trị và tiếng nói phản kháng của họ mất dần cho đến khi có Internet.

Facebook, Twitter và blog đã san bằng mặt phẳng ngôn luận và tạo ra một luồng truyền thông dòng ngược (alternative media). Tranh luận giữa báo chí dòng chính và dòng ngược không phải để phân biệt ai đúng hay sai vì mỗi bên chỉ nhằm công kích tính chính đáng (legitimacy) và cho rằng đối thủ không đại diện tiếng nói của dân thường. Thông tin dòng chính như CNN và New York Times bị lên án làm công cụ của thành phần ưu tú vì chọn lọc thông tin và nhồi nhét chủ nghĩa tự do, trong khi thông tin dòng ngược bị tố cáo tung tin giả (fake news) để mỵ dân.

Trở lại cộng đồng Mỹ gốc Việt từ lâu chịu áp lực nặng nề của nề nếp giám thị tư tưởng nhưng lại từ cánh hữu. Tuy kinh nghiệm sống và quan điểm của cộng đồng về lịch sử và hiện tình chính trị tại Việt Nam có đúng nhưng do thái độ thiếu lắng nghe mọi quan điểm khác biệt đâm ra mất bạn thêm thù. Dù không có thông tin dòng ngược nhưng khoảng cách và sự xa lánh của thế hệ thứ nhì và thứ ba cho thấy khuôn khổ suy nghĩ của cộng đồng không thu hút đa số giới trẻ Mỹ gốc Việt - chưa nói đến đa số giới trẻ ở Việt Nam.


Political correctness ban đầu chỉ để lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau, chẳng hạn như gọi African-American thay vì Niggers (tương tự Việt Nam dùng chữ Hoa Kiều thay vì Chệt) nhưng dần dần trở nên một hệ thống giám thị lời nói, tư tưởng và hành vi mà đả phá mọi khác biệt. Tuy ở Mỹ không bắt bớ giam cầm như tại Việt Nam hay ném đá tử hình như các nước Hồi giáo thủ cựu nhưng áp lực của giám thị tư tưởng rất nặng nề như doanh nghiệp đụng chạm với LGBT có thể bị tẩy chay thua lỗ (hay phạt vạ) hàng triệu USD, cho nên tự do lúc nào cũng phải có đối thoại và tranh đấu thì mới không xơ cứng trở thành độc tài toàn trị. 

Monday, March 6, 2017

Tử huyệt của nền dân chủ

Nhiều lần trong lịch sử hai nước đánh nhau không thắng thì một bên tạo kế ly gián trong nội bộ đối phương khiến vua quan nghi kỵ chia rẽ lẩn nhau để rồi tự hủy. Ông Putin không biết đã toan tính sâu xa thế nào nhưng kết quả thành công hơn những gì ông mong đợi, bởi vì khả năng chi phối của Nga vào chính trường Hoa Kỳ rất giới hạn (rất ít người đọc Sputnik news) so với chính nước Mỹ đang tự sâu xé về những cáo buộc liên hệ đến nước Nga trong mùa bầu cử. 

Tranh cải gay gắt trên diễn đàn chính trị thường xảy ra khi các lập trường có thể khác biệt sâu sắc đến mức không thể dung hòa; nhiều thủ đoạn từng được áp dụng kể cả bôi nhọ đời tư cá nhân (character assassination), áp lực hay mua chuộc bằng tiền bạc và thế lực. Nhưng giờ đây ngay đến tính chính đáng (legitimacy) của hai trụ cột trong nền dân chủ bị tấn công: chức vụ Tổng Thống (thuộc Hành Pháp) và vai trò của Báo Chí (Đệ Tứ Quyền), trong khi cơ chế Quốc Hội (Lập Pháp) và tính vô tư của Tối Cao Pháp Viện (Tư Pháp) đang bị soi mòn.

Dùng từ bình dân cho dễ hiểu: ông Donald Trump bị những người chống đối xem như kẻ tạo phản (insurgent, The Economist Feb 04, 2017); ngược lại ông Trump tố cáo báo chí truyền thông cánh phải (liberal press) như kẻ thù của quần chúng (enemy of the people) vì đã tung tin giả (fake news) chống mình; dưới 10% dân Mỹ tin tưởng vào Quốc Hội; chiếc ghế thứ 9 trong Tối Cao Pháp Viện bị cánh đối lập cho là ăn cướp vì đảng Cộng Hòa cố tình nhận chìm trong 9 tháng không xét xử ứng viên do ông Obama đề cử. Bài viết này sẽ chỉ đề cập đến Tổng Thống và Báo Chí.

Một phần vì tính khí thất thường nhưng đồng thời do chủ đích dựa vào đại chúng (popularism) nên ông Trump ngay trong những ngày đầu tranh cử không hề ve vãn các cơ quan truyền thông cánh phải như mọi ứng cử viên còn lại. Ngược lại báo chí truyền thống (traditional press) luôn xem ông Trump như tên hề chính trị nên dự đoán sai bét về khả năng đắc cử của ông. Đến khi thành Tổng Thống ông Trump cũng không cần tỏ ra tôn trọng báo chí cánh phải mà tiếp tục dùng Twitter và thông tin lề trái (như Briebart News) để móc nối trực tiếp (connect) với tâm lý bất mãn của quần chúng. Báo chí cánh phải moi móc khuyết điểm của chính quyền Trump và những liên lạc với tòa Đại Sứ Nga trong mùa bầu cử, nếu trước đây việc này được xem như vai trò chính đáng của nền báo chí tự do thì nay cánh ông Trump tấn công là tung tin giả hay tìm rận trong chăn (witch hunt) với chủ đích nhằm dập tắt phong trào phiến loạn bằng cách truất phế, hay ít ra cũng cô lập và vô hiệu hóa ông Trump cho đến mùa bầu cử 4 năm tới đây.

Tranh chấp giữa ông Trump và báo chí cánh phải có nguồn gốc sâu xa hơn chỉ là những thủ đoạn chính trị: chống lại báo chí cánh phải là phản ứng của phong trào đại chúng (populist) chống lại tầng lớp tinh hoa ưu tú (elites) và tự do cấp tiến (liberal) – xin lưu  ý cả ba từ ngữ populist, elites và liberal giờ đây đều bị xã hội dùng trong hàm ý chê trách mỉa mai.

Hai tầng lớp ưu tú và tự do cấp tiến theo chủ trương toàn cầu hóa và dân chủ tự do (global liberal order). Nhưng kết quả các chính sách can thiệp quốc tế (interventionalism), về di dân và mậu dịch khiến thiệt thòi cho giai cấp trung lưu và thợ thuyền, trong khi giới tin hoa chiếm lĩnh thế lực chính trị và quyền lợi kinh tế còn thành phần cấp tiến trở thành hàng giáo phẩm rao truyền giá trị tự do. Hình ảnh này tương tợ thời Trung Cổ nhưng vua chúa và giới quý tộc ngày nay là lớp người ưu tú trong khi quan điểm tự do cấp tiến chính là nền tảng cho một giáo hội mới nhằm áp đặt nền tự do toàn trị và tự do bá quyền (liberal hegemony) lên trên tinh thần dân tộc (nationalism), truyền thống Cơ Đốc Giáo (Christian-Judaism) và đại chúng (populism) vào lúc nhà nước phiêu lưu và phung phí tài nguyên quốc gia trong vai trò sách sen đầm quốc tế.

Khi so sánh như vậy chúng ta mới hiểu rằng các phong trào đại chúng tại Âu-Mỹ là những cuộc cách mạng quần chúng trong thế kỷ thứ 21 (revolution, The Economist Mar 04, 2017). Cách mạng bắt đầu khi những cột trụ của xã hội đánh mất tính chính danh (legitimacy).

Báo chí cánh phải bị xem như công cụ của giới tinh hoa và tự do cấp tiến để giám thị tư tưởng (political correctness). Twitter, Facebook và Internet giúp cho ngôn luận lề trái bùn phát mà không bị kiểm duyệt. Mỗi luồn thông tin đều có khoảng 40% dân chúng đón nhận và tin là giả hay thật (fake or legitimate news) tùy theo định kiến của người đọc (confirmation bias).

Một nhà ngoại giao Á Châu nhận xét thế giới đang chứng kiến cảnh một siêu cường tự sát - this is how a superpower commits suicide! Người viết không bi quan như vậy mà vẫn tin rằng nền dân chủ sẽ vượt qua thử thách để trở nên vững vàng hơn; nhưng chúng ta đang sống trong một giai đoạn lịch sử rất bấp bênh nên cần có sự bình tỉnh và quan tâm của mọi công dân kể cả những người gốc Việt.


Friday, February 10, 2017

Chiến tranh tiền tệ (trong đó có Việt Nam)

Chính quyền Trump tố cáo Trung Quốc, Đức và Nhật phá giá đồng bạc để hỗ trợ xuất khẩu khiến dân Mỹ mất việc. Không chỉ các nền kinh tế lớn mà nhiều nước đang phát triển cũng bị nêu tên – trong đó có Việt Nam.
Mục tiêu của Nhật khi nới rộng chính sách tiền tệ nhằm nâng lương bổng và mức tiêu thụ nội địa để thoát ra khỏi tình trạng giảm phát nan giải kéo dài trong nhiều thập niên, nhưng hậu quả khiến đồng Yen hạ giá so với đô-la. Nếu Nhật không thể siết chặt tiền tệ trong lúc này thì sẽ phải mở cửa nhập cảng khí đốt, nông phẩm, máy bay từ Mỹ – những thứ mà Nhật cần và Hoa Kỳ có thể cung cấp để giảm thặng dư mậu dịch và tạo việc làm ở Mỹ.
Đức xuất khẩu hàng thứ ba trên thế giới lại là nước hưởng lợi từ khủng hoảng Euro: số là kinh tế các nước Nam Âu suy sụp khiến đồng Euro mất giá thành ra giúp hàng Đức bán ra quốc tế giá rẻ tạo nên lợi thế so với Hoa Kỳ. Ước tính cho rằng nếu Đức còn giữ tiền riêng thì Đức Kim phải tăng 30-40% để điều chỉnh cán cân mậu dịch. Dù đồng Euro do Ngân Hàng Trung Ương Âu Châu ECB quyết định nhưng Đức là nền kinh tế lớn và nặng cân nhất trong khu vực, cho nên chính quyền Trump mới tố cáo rằng Đức đã thao túng đồng Euro trục lợi.
Trường hợp Trung Quốc phức tạp hơn, vì Bắc Kinh trong vòng hai năm nay đang nâng giá NDT (Nhân Dân Tệ) thay vì hạ giá đồng bạc, bán ra 1000 tỷ USD nhằm ngăn tình trạng chảy máu ngoại tệ khi kinh tế yếu kém nên tư bản đỏ muốn chuyển tiền ra nước ngoài. Tình hình này trái ngược với thời điểm năm 2000 khi Bắc Kinh hạ giá NDT nhằm hỗ trợ xuất cảng nên nhiều chuyên gia cho rằng Trump lỗi thời khi tấn công Hoa Lục. Nhưng ngược lại cánh theo Trump cho rằng trước đây Trung Quốc đã “mượn” (khiến hàng triệu dân Mỹ mất việc) thì nay phải “trả” nhất là khi ngân khố còn nắm giữ 3500 tỷ USD. Nói cách khác đây là lúc Trump bắt chẹt Bắc Kinh để tìm lợi thế khi thương lượng.
Sang đến các nước đang phát triển thì cánh chống TPP đưa ra lý do TPP không có điều khoản về hối suất, trong khi các nước Đông Á nằm trong TPP đều thao túng đồng bạc khiến Hoa Kỳ mất đi 2 triệu việc làm [1]. Nhật, Mã Lai, Singapore bị gọi đích danh, còn Việt Nam cũng bị nhắc đến 6 lần trong tài liệu [1] dưới đây. Lý do chính khiến Obama vận động cho TPP nhằm ngăn chận ảnh hưởng của Trung Quốc, còn lợi ích kinh tế đến cho Hoa Kỳ rất ít (0,5% GDP) so với Việt Nam hưởng lợi nhiều nhất. Sang đến Trump, chủ trương nước Mỹ trước tiên (America first) nên dù các quốc gia bạn như Đức-Nhật hay đối thủ như Trung Quốc đều bị cảnh giác thì những nước đang phát triển cũng không thể trông cậy vào thị trường Hoa Kỳ sẽ mở rộng như trước. Mỹ thâm thủng mậu dịch với Việt Nam hàng thứ 5 (sau Trung Quốc, Đức, Nhật, Mễ Tây Cơ) [2] nên Việt Nam cũng đang lọt vào tầm nhắm.
Tiền VND (Việt Nam Đồng) định giá theo USD nhưng mỗi lần NDT hạ giá thì VND theo đó xuống giá, như vậy là hưởng lợi hai đầu để vừa cạnh tranh với Trung Quốc lại bán thêm hàng rẻ sang Hoa Kỳ. Lẽ ra Việt Nam thặng dư mậu dịch với Mỹ nhảy vọt từ 500 triệu USD năm 2000 lên 32 tỷ USD năm 2016 [3] thì tiền đồng cũng phải tăng so với đô la.
Chỉ riêng trong năm 2015 khi Việt Nam thặng dư với Mỹ 31 tỷ USD lại thâm thủng với Trung Quốc 32 tỷ USD [4] tức là tiền Mỹ chạy vào Việt Nam rồi luồng sang Hoa Lục. Nhiều người cho rằng Trung Quốc sẽ dùng Việt Nam làm cánh cửa hậu thâm nhập thị trường Hoa Kỳ thông qua TPP để trốn thuế (chẳng hạn như doanh nghiệp Trung Quốc ồ ạt đầu tự vào sản xuất vãi sợi). Có tự do mậu dịch thì dân chúng Việt Nam được thêm công ăn việc làm nhưng lợi ích chính về tay doanh nghiệp Trung Quốc và các đại gia trong nước khiến tham nhũng, bất công và khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng vọt. Các quyền hạn dân sự và công đoàn được hứa hẹn nhưng có thể bị siết chặt trở lại như đã từng xảy ra sau khi Việt Nam gia nhập WTO. Về ngoại giao thì Việt Nam sẽ tiếp tục đu dây chớ không thể chọn nghiêng thêm về phía Hoa Kỳ vì lệ thuộc về kinh tế và chính trị vào Bắc Kinh. Cho nên theo cách tính toán lời lỗ của doanh nhân tỷ phú Donald Trump Hoa Kỳ bị thiệt hại do chẳng thu được lợi ích thực tiễn nào từ TPP, nên Tổng Thống Donald Trump mới chủ trương thay vào đó những hiệp ương thương mại song phương để chận không một nước nào có thể lợi dụng ăn ké.
Hai nhân vật chủ chốt khi thương thuyết các hiệp định thương mại gồm Giáo Sư Peter Navarro – tác giả quyển Chết Vì Trung Quốc (Death by China) nay được Donald Trump cử làm Hội Đồng Thương Mại Quốc Gia – và nhà tỷ phú Wilbur Ross - hiện đang chờ Quốc Hội phê chuẩn vào chức vụ Bộ Trưởng Thương Mại. Riêng ông Wilbur Ross đã đầu tư vào ngành may mặc tại Việt Nam từ năm 2015 [5] nên hiểu rỏ cách thức làm ăn trong nước, trước đây ông là nhà kinh doanh rất phấn khởi về triển vọng phát triển của Việt Nam nhưng nếu trở thành Bộ Trưởng Thương Mại không biết sẽ nhìn theo góc cạnh nào phù hợp cho quyền lợi của nước Mỹ và cho quan điểm của ông Trump.
Đa số vẫn cho rằng Mỹ cần hàng hóa rẻ từ các nước đang phát triển như Việt Nam. Nhưng ai sống ở Hoa Kỳ đều biết khoảng 20-30% đồ dân Mỹ mua vào là thừa thải không hề xử dụng đến, nên nước Mỹ bớt nhập cảng 20-30% cũng chẳng mất mát gì.
Tài liệu tham khảo:
[1] Trans-Pacific Partnership, currency manipulation, trade, and jobs – Economic Policy Institute, March 2016
[2] US Merchandise Trade Deficit with China hit record in 2015 – cnsnew.com, February 9, 2016
[3] US trade goods with Vietnam – census.gov
[4] Trade deficit with China rises – Viet Nam News, January 06, 2016

[5] The US billionaire who pours money into Vietnam’s garment industry – Vietnamnet, 17/07/2015

Sunday, January 29, 2017

Ngoại giao Đông-Á dưới thời Donald Trump

Donald Trump lên làm Tổng Thống đặt ra tình huống vô cùng khó xử cho cả Trung Quốc lẫn khối ASEAN.

Từ nhiều năm nay các nước nhận định rằng thế lực của Hoa Lục ngày càng tăng trong khi ảnh hưởng của Mỹ giảm dần tại Đông-Á. Cho nên dù Tổng Thống Obama có chuyển trục hay thúc đẩy TPP nhưng Lào, Cam Bốt, Thái Lan, Phi và Mã đều “thức thời” nghiêng dần về phía Trung Quốc, một mặt vì lợi ích kinh tế trước mắt phần khác do Bắc Kinh không đòi hỏi các chuẩn mực về nhân quyền, dân chủ hay môi trường.

Dù vậy các nước vẫn trông cậy vào sự che chở của Hoa Kỳ để ngăn chận đà bành trướng của Trung Quốc trong khi chưa tìm ra một giải pháp lâu dài cho khu vực. Thái độ này lâu ngày trở thành chính sách “đu dây” giúp mỗi quốc gia thu vào quyền lợi ngắn hạn trong khi tránh né những câu hỏi lâu dài . Nếu chỉ có một liên minh công khai giữa Hoa Kỳ và các nước trong khu vực mới vẽ ra được làn ranh đỏ ngăn chận ý đồ bành trướng của Bắc Kinh thì ngược lại mọi quốc gia kể cả Mỹ, Nhật, Úc, Ấn đều chỉ chọn những bước nửa vời vì sợ làm mất lòng Trung Quốc.

Ngược lại Bắc Kinh cũng muốn tiếp tục chính sách “tầm ăn dâu” thay vì nhanh chóng thay đổì nguyên trạng. Thứ nhất Trung Quốc chưa đủ mạnh; thứ nhì theo kế hoạch “hấp tôm hùm” thì tránh được rủi ro (con tôm hùm khi bỏ trong nồi nấu thật chậm đến chết không dảy dụa).

Nhưng chính yếu vì Hoa Lục hưởng lợi nhiều nhất từ trật tự an ninh do Mỹ bảo hộ nhằm thúc đẩy mậu dịch toàn cầu. Bắc Kinh muốn đẩy dần ảnh hưởng của Mỹ khỏi vùng Đông-Á nhưng không vội vả vì sợ làm gián đoạn hải lộ và con đường thương mại huyết mạch ngang biển Đông. Giải pháp vẹn toàn của Trung Quốc là đợi đến năm 2030 khi quân đội đủ mạnh để ngăn chận hải quân Mỹ bên ngoài chuỗi đảo thứ hai còn nền kinh tế tiến lên hàng đầu thế giới trước khi độc chiếm biển Đông.

Donald Trump không biết vô tình hay có chủ mưu đã khiến Bắc Kinh và các nước Đông-Á bất ngờ vì phải đối diện với các thực tế này sớm hơn mong muốn.

Các nước Đông-Á sẽ phải chọn lựa thái độ giữa (1) nếu Hoa Kỳ thật sự cứng rắn như đã đe dọa phong tỏa các đảo nhân tạo, hay (2) nếu chần chờ do dự đến khi Mỹ thương thuyết chia xẻ quyền lợi với Bắc Kinh hay rút ra khỏi Biển Đông như đã hũy bỏ TPP (có những cánh trong chính trường Mỹ muốn đặt trọng tâm nơi Bắc Á, Âu Châu và Trung Đông và tránh chấp với Hoa Lục).
        
Tập Cận Bình đang tự hỏi nếu Mỹ tiếp tục dọa phong tỏa Trường Sa thì Trung Quốc có sẳn sàng chiến tranh hay không? Chọn lựa phản ứng thế nào thích hợp để không đẩy hai bên vào thế không thể lùi được khi mà chính Trung Quốc cũng muốn tránh né xung đột.

(Một nhận xét bên lề khi ông Tillerson cho biết có thể ngăn chận Trung Quốc tiếp cận các đảo nhân tạo thì các “chuyên viên” Tây Phương đều bình luận liệu Mỹ có dám chiến tranh hay không, nhưng không ai đặt vấn đề ngược lại là liệu Bắc Kinh có dám chiến tranh hay không? Thái độ này cho thấy tâm lý nửa vời của Tây Phương vốn thường bị Hoa Lục khai thác tuyệt đối).

Ngược lại Trung Quốc có cần phải công khai quân sự hóa Biển Đông trên quy mô lớn để răn đe hay không? Thái độ này sẽ buộc nhiều nước ASEAN và Nhật, Úc, Ấn phải quyết định liệu có công khai liên minh với Hoa Kỳ hay không.

Người viết không tin rằng sẽ có chiến tranh Mỹ-Trung và Hoa Kỳ cũng sẽ không phong tỏa các đảo nhân tạo giống như Cuba năm 1962. Nhưng trong hoàn cảnh Biển Đông hiện thời chỉ cần sự hiện diện của 1 hay 2 tàu chiến cũng đủ để mọi nhà lãnh đạo trên thế giới căng thẳng tự hỏi liệu có ai dám bắn phát súng đầu tiên hay không?

Ông Trump tạo hình ảnh ông dám liều lĩnh thấu cáy cho dù không ai biết ông đã lường được hậu quả hay không. Việc ông chê NATO, rút khỏi TPP hay tạo căng thẳng với Mexico ngay khi vừa mới lên làm Tổng Thống có thể chỉ là những bước dạo đầu chuẩn bị tư thế cho màn chính trong cuộc tranh hùng thế kỷ Mỹ-Trung. Trước đây người viết nghĩ rằng Bắc Kinh sẽ “nắng gân” ông Trump sau khi vừa nhậm chức nhưng nay có thể ông Trump sẽ “sờ đít cọp mới biết cọp giấy” – như lời của Đặng Tiểu Bình mỉa mai Liên Xô năm 1979.

Tỷ phú Carl Icahn ngay sau khi được Tổng Thống Trump chọn làm cố vấn đặc biệt đã trả lời phỏng vấn với CNBC ngày 12/22/2016 rằng chiến tranh mậu dịch với Trung Quốc nếu có xảy ra nên sớm tốt hơn là muộn. Nhận xét này có thể khai triển rộng ra rằng Hoa Lục hiện giống như con cua đang lột vỏ ở vào giai đoạn yếu nhất trong quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế từ đầu tư sang tiêu thụ, phải giải quyết núi nợ khổng lồ cùng những tranh chấp quyền lợi và quyền lực giữa các khối lợi ích, nếu chờ thêm vài năm nửa khi Trung Quốc phục hồi sẽ muộn.

Nhiều nhà quan sát nhận định rằng Mỹ rút ra khỏi TPP là cơ hội cho Trung Quốc lấp vào khoảng trống. Nhưng Bắc Kinh hiện chưa chuẩn bị tư thế lãnh đạo, họ vẫn theo mô hình duy lợi nhuận (mercantilism) nên vội vã tham lam tất sẽ gặp nhiều chống đối từ các nước bị khai thác một chiều.

Đối với các nước ASEAN (và NATO) thì ông Trump dùng lá bài “suis l’amour l’amour fuit, fuit l’amour l’amour suit”. Trước đây khi Obama chỉ gởi tàu chiến chạy vô hại (innocent passage) thì vài nước đã yêu cầu Hoa Kỳ đừng tạo căng thẳng Biển Đông; nay Mỹ rút khỏi TPP và dọa phong tỏa các đảo nhân tạo thì ngoại trưởng Úc tuyên bố rất cần sự hiện diện của Hoa Kỳ trong khu vực.

Tuy nhiên liên minh nhằm ngăn chận sự bành trướng của Trung Quốc vẫn còn là ý tưởng nhưng chưa được phác thảo, lý do vì sợ làm Bắc Kinh giận dữ. Nhưng trong hoàn cảnh bất định khi không còn dựa vào chiếc dù an ninh của Mỹ thì mỗi quốc gia trong khu vực không còn tránh né câu trả lời là liệu thần phục hay hợp sức lại để tạo thế lực cân bằng với Trung Hoa – liên hoành hay hợp tung? Cái khó nơi mềm cứng chổ nào để duy trì thương mại với nền kinh tế nhất nhì trên thế giới đồng thời khuyến khích Trung Quốc không trở nên mối đe dọa trong khu vực.      

Nếu có một liên minh nếu thành hình thì các nước Á-Châu phải chi tiền và chấp nhận rủi ro chớ không thể núp bên sau chiếc dù an ninh. Lý do là ông Trump sẽ đòi sòng phẳng, Mỹ không đủ sức bao thầu, các nước Đông-Á phải tự quyết tâm bảo vệ mình trước trong khi Hoa Kỳ chỉ là cây cột để tựa vào chớ không phải mặt tiền.

Bà Merkel muốn tăng gấp ngân sách quốc phòng lên 2.5% dù hàng chục năm nay nước Đức không giữ mức cam kết với NATO. Ông Trump đòi Nhật-Hàn phải trả thêm tiền cho lính Mỹ đồn trú thì ngược lại ông cũng yêu cầu Quốc Hội cho tăng con số tàu chiến lên 355; nước Mỹ nếu muốn tự cô lập không cần đến số tàu này để tự bảo vệ. Dù chưa ai biết chính sách ngoại giao của ông Trump ra sao nhưng ông cũng đã làm đão lộn tâm lý thụ động (inertia) của các đồng minh truyền thống.