Monday, March 20, 2017

Giám thị tư tưởng (political correctness)

Ở những nước độc tài toàn trị như Việt Nam có kiểm duyệt và bưng bít thông tin. Tây Phương và nhất là Hoa Kỳ lại có tình trạng giám thị tư tưởng. So sánh như vậy tuy dễ tạo hiểu lầm vì nước Mỹ không ngăn cấm, đánh đập hay bắt bớ những người bất đồng quan điểm nhưng giám thị tư tưởng lại là một trong những nguyên nhân chính khiến số đông dân chúng bất bình bỏ phiếu cho ông Trump; riêng trong cộng đồng Mỹ gốc Việt hiện tượng này đã tạo nên nhiều bất đồng tranh cãi vô cùng gay gắt cho nên đây là một đề tài cần nên tìm hiểu.

Nói chung dù tả hay hữu khi nào có một phe tự cho rằng mình nắm vững chân lý của thời đại và không lắng nghe những lời phê bình chỉ trích thì sẽ gặp phản ứng gay gắt từ phía đối diện. Tại Hoa Kỳ tuy vẫn có một tầng lớp vô cùng bảo thủ (như những người gõ cửa nhà đi truyền giáo) nhưng nói chung cánh tự do cấp tiến (liberals) ảnh hưởng mạnh hơn trong học đường, truyền thông và xã hội.

Các tư tưởng về tự do, bình đẳng, môi trường, toàn cầu hóa đều đúng đắn nên cần được phát huy; nhưng khi những quan điểm này trở thành nề nếp cứng ngắt bắt mọi người suy nghĩ trong khuôn mẫu lại trở thành mô thức tự do toàn trị (liberal hegemony). Thí dụ quyền tự do của giới đồng tính LGBT hay phá thai không phù hợp với nền tảng đạo đức và tôn giáo của nhiều người nhưng thay vì lắng nghe lại chỉ có những lời hò hét rao giảng một thứ luân lý mới. Đa số người Mỹ không chống di dân nhưng lại không thể chấp nhận việc chối cãi khía cạnh của những người thiểu số đem theo tội phạm, lạm dụng an sinh xã hội, hay phủ nhận Hồi giáo phong kiến là mối đe dọa cho nền văn minh Tây Phương.
Có lẽ không cần nói xa xôi trừu tượng mà trong nhiều gia đình Mỹ gốc Việt nếu ai đã gặp một thanh thiếu niên theo tư tưởng tự do (liberals) đều biết rất khó đối thoại vì chỉ có thái độ dạy đời ta đây (know it all) - người viết xin lỗi khi dùng từ ngữ sống sượng này nhưng chỉ nhằm diễn đạt tâm lý vô cùng bực bội khi người dân Mỹ bỏ phiếu chống tầng lớp tự do cấp tiến.

Tư tưởng tự do được giới tinh hoa (elites) chấp nhận nên tạo ảnh hưởng mạnh trong truyền thông dòng chính (mainstream media), học đường và ở hai miền ven biển là nơi du nhập nhiều sắc dân theo trào lưu toàn cầu hóa. Trái lại các vùng trong nội địa theo tư tưởng bảo thủ và một số không ít dân chúng mất công ăn việc làm do hãng xưởng chạy sang Nam Mỹ và Đông Á, nhưng thế lực chính trị và tiếng nói phản kháng của họ mất dần cho đến khi có Internet.

Facebook, Twitter và blog đã san bằng mặt phẳng ngôn luận và tạo ra một luồng truyền thông dòng ngược (alternative media). Tranh luận giữa báo chí dòng chính và dòng ngược không phải để phân biệt ai đúng hay sai vì mỗi bên chỉ nhằm công kích tính chính đáng (legitimacy) và cho rằng đối thủ không đại diện tiếng nói của dân thường. Thông tin dòng chính như CNN và New York Times bị lên án làm công cụ của thành phần ưu tú vì chọn lọc thông tin và nhồi nhét chủ nghĩa tự do, trong khi thông tin dòng ngược bị tố cáo tung tin giả (fake news) để mỵ dân.

Trở lại cộng đồng Mỹ gốc Việt từ lâu chịu áp lực nặng nề của nề nếp giám thị tư tưởng nhưng lại từ cánh hữu. Tuy kinh nghiệm sống và quan điểm của cộng đồng về lịch sử và hiện tình chính trị tại Việt Nam có đúng nhưng do thái độ thiếu lắng nghe mọi quan điểm khác biệt đâm ra mất bạn thêm thù. Dù không có thông tin dòng ngược nhưng khoảng cách và sự xa lánh của thế hệ thứ nhì và thứ ba cho thấy khuôn khổ suy nghĩ của cộng đồng không thu hút đa số giới trẻ Mỹ gốc Việt - chưa nói đến đa số giới trẻ ở Việt Nam.


Political correctness ban đầu chỉ để lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau, chẳng hạn như gọi African-American thay vì Niggers (tương tự Việt Nam dùng chữ Hoa Kiều thay vì Chệt) nhưng dần dần trở nên một hệ thống giám thị lời nói, tư tưởng và hành vi mà đả phá mọi khác biệt. Tuy ở Mỹ không bắt bớ giam cầm như tại Việt Nam hay ném đá tử hình như các nước Hồi giáo thủ cựu nhưng áp lực của giám thị tư tưởng rất nặng nề như doanh nghiệp đụng chạm với LGBT có thể bị tẩy chay thua lỗ (hay phạt vạ) hàng triệu USD, cho nên tự do lúc nào cũng phải có đối thoại và tranh đấu thì mới không xơ cứng trở thành độc tài toàn trị. 

Monday, March 6, 2017

Tử huyệt của nền dân chủ

Nhiều lần trong lịch sử hai nước đánh nhau không thắng thì một bên tạo kế ly gián trong nội bộ đối phương khiến vua quan nghi kỵ chia rẽ lẩn nhau để rồi tự hủy. Ông Putin không biết đã toan tính sâu xa thế nào nhưng kết quả thành công hơn những gì ông mong đợi, bởi vì khả năng chi phối của Nga vào chính trường Hoa Kỳ rất giới hạn (rất ít người đọc Sputnik news) so với chính nước Mỹ đang tự sâu xé về những cáo buộc liên hệ đến nước Nga trong mùa bầu cử. 

Tranh cải gay gắt trên diễn đàn chính trị thường xảy ra khi các lập trường có thể khác biệt sâu sắc đến mức không thể dung hòa; nhiều thủ đoạn từng được áp dụng kể cả bôi nhọ đời tư cá nhân (character assassination), áp lực hay mua chuộc bằng tiền bạc và thế lực. Nhưng giờ đây ngay đến tính chính đáng (legitimacy) của hai trụ cột trong nền dân chủ bị tấn công: chức vụ Tổng Thống (thuộc Hành Pháp) và vai trò của Báo Chí (Đệ Tứ Quyền), trong khi cơ chế Quốc Hội (Lập Pháp) và tính vô tư của Tối Cao Pháp Viện (Tư Pháp) đang bị soi mòn.

Dùng từ bình dân cho dễ hiểu: ông Donald Trump bị những người chống đối xem như kẻ tạo phản (insurgent, The Economist Feb 04, 2017); ngược lại ông Trump tố cáo báo chí truyền thông cánh phải (liberal press) như kẻ thù của quần chúng (enemy of the people) vì đã tung tin giả (fake news) chống mình; dưới 10% dân Mỹ tin tưởng vào Quốc Hội; chiếc ghế thứ 9 trong Tối Cao Pháp Viện bị cánh đối lập cho là ăn cướp vì đảng Cộng Hòa cố tình nhận chìm trong 9 tháng không xét xử ứng viên do ông Obama đề cử. Bài viết này sẽ chỉ đề cập đến Tổng Thống và Báo Chí.

Một phần vì tính khí thất thường nhưng đồng thời do chủ đích dựa vào đại chúng (popularism) nên ông Trump ngay trong những ngày đầu tranh cử không hề ve vãn các cơ quan truyền thông cánh phải như mọi ứng cử viên còn lại. Ngược lại báo chí truyền thống (traditional press) luôn xem ông Trump như tên hề chính trị nên dự đoán sai bét về khả năng đắc cử của ông. Đến khi thành Tổng Thống ông Trump cũng không cần tỏ ra tôn trọng báo chí cánh phải mà tiếp tục dùng Twitter và thông tin lề trái (như Briebart News) để móc nối trực tiếp (connect) với tâm lý bất mãn của quần chúng. Báo chí cánh phải moi móc khuyết điểm của chính quyền Trump và những liên lạc với tòa Đại Sứ Nga trong mùa bầu cử, nếu trước đây việc này được xem như vai trò chính đáng của nền báo chí tự do thì nay cánh ông Trump tấn công là tung tin giả hay tìm rận trong chăn (witch hunt) với chủ đích nhằm dập tắt phong trào phiến loạn bằng cách truất phế, hay ít ra cũng cô lập và vô hiệu hóa ông Trump cho đến mùa bầu cử 4 năm tới đây.

Tranh chấp giữa ông Trump và báo chí cánh phải có nguồn gốc sâu xa hơn chỉ là những thủ đoạn chính trị: chống lại báo chí cánh phải là phản ứng của phong trào đại chúng (populist) chống lại tầng lớp tinh hoa ưu tú (elites) và tự do cấp tiến (liberal) – xin lưu  ý cả ba từ ngữ populist, elites và liberal giờ đây đều bị xã hội dùng trong hàm ý chê trách mỉa mai.

Hai tầng lớp ưu tú và tự do cấp tiến theo chủ trương toàn cầu hóa và dân chủ tự do (global liberal order). Nhưng kết quả các chính sách can thiệp quốc tế (interventionalism), về di dân và mậu dịch khiến thiệt thòi cho giai cấp trung lưu và thợ thuyền, trong khi giới tin hoa chiếm lĩnh thế lực chính trị và quyền lợi kinh tế còn thành phần cấp tiến trở thành hàng giáo phẩm rao truyền giá trị tự do. Hình ảnh này tương tợ thời Trung Cổ nhưng vua chúa và giới quý tộc ngày nay là lớp người ưu tú trong khi quan điểm tự do cấp tiến chính là nền tảng cho một giáo hội mới nhằm áp đặt nền tự do toàn trị và tự do bá quyền (liberal hegemony) lên trên tinh thần dân tộc (nationalism), truyền thống Cơ Đốc Giáo (Christian-Judaism) và đại chúng (populism) vào lúc nhà nước phiêu lưu và phung phí tài nguyên quốc gia trong vai trò sách sen đầm quốc tế.

Khi so sánh như vậy chúng ta mới hiểu rằng các phong trào đại chúng tại Âu-Mỹ là những cuộc cách mạng quần chúng trong thế kỷ thứ 21 (revolution, The Economist Mar 04, 2017). Cách mạng bắt đầu khi những cột trụ của xã hội đánh mất tính chính danh (legitimacy).

Báo chí cánh phải bị xem như công cụ của giới tinh hoa và tự do cấp tiến để giám thị tư tưởng (political correctness). Twitter, Facebook và Internet giúp cho ngôn luận lề trái bùn phát mà không bị kiểm duyệt. Mỗi luồn thông tin đều có khoảng 40% dân chúng đón nhận và tin là giả hay thật (fake or legitimate news) tùy theo định kiến của người đọc (confirmation bias).

Một nhà ngoại giao Á Châu nhận xét thế giới đang chứng kiến cảnh một siêu cường tự sát - this is how a superpower commits suicide! Người viết không bi quan như vậy mà vẫn tin rằng nền dân chủ sẽ vượt qua thử thách để trở nên vững vàng hơn; nhưng chúng ta đang sống trong một giai đoạn lịch sử rất bấp bênh nên cần có sự bình tỉnh và quan tâm của mọi công dân kể cả những người gốc Việt.


Friday, February 10, 2017

Chiến tranh tiền tệ (trong đó có Việt Nam)

Chính quyền Trump tố cáo Trung Quốc, Đức và Nhật phá giá đồng bạc để hỗ trợ xuất khẩu khiến dân Mỹ mất việc. Không chỉ các nền kinh tế lớn mà nhiều nước đang phát triển cũng bị nêu tên – trong đó có Việt Nam.
Mục tiêu của Nhật khi nới rộng chính sách tiền tệ nhằm nâng lương bổng và mức tiêu thụ nội địa để thoát ra khỏi tình trạng giảm phát nan giải kéo dài trong nhiều thập niên, nhưng hậu quả khiến đồng Yen hạ giá so với đô-la. Nếu Nhật không thể siết chặt tiền tệ trong lúc này thì sẽ phải mở cửa nhập cảng khí đốt, nông phẩm, máy bay từ Mỹ – những thứ mà Nhật cần và Hoa Kỳ có thể cung cấp để giảm thặng dư mậu dịch và tạo việc làm ở Mỹ.
Đức xuất khẩu hàng thứ ba trên thế giới lại là nước hưởng lợi từ khủng hoảng Euro: số là kinh tế các nước Nam Âu suy sụp khiến đồng Euro mất giá thành ra giúp hàng Đức bán ra quốc tế giá rẻ tạo nên lợi thế so với Hoa Kỳ. Ước tính cho rằng nếu Đức còn giữ tiền riêng thì Đức Kim phải tăng 30-40% để điều chỉnh cán cân mậu dịch. Dù đồng Euro do Ngân Hàng Trung Ương Âu Châu ECB quyết định nhưng Đức là nền kinh tế lớn và nặng cân nhất trong khu vực, cho nên chính quyền Trump mới tố cáo rằng Đức đã thao túng đồng Euro trục lợi.
Trường hợp Trung Quốc phức tạp hơn, vì Bắc Kinh trong vòng hai năm nay đang nâng giá NDT (Nhân Dân Tệ) thay vì hạ giá đồng bạc, bán ra 1000 tỷ USD nhằm ngăn tình trạng chảy máu ngoại tệ khi kinh tế yếu kém nên tư bản đỏ muốn chuyển tiền ra nước ngoài. Tình hình này trái ngược với thời điểm năm 2000 khi Bắc Kinh hạ giá NDT nhằm hỗ trợ xuất cảng nên nhiều chuyên gia cho rằng Trump lỗi thời khi tấn công Hoa Lục. Nhưng ngược lại cánh theo Trump cho rằng trước đây Trung Quốc đã “mượn” (khiến hàng triệu dân Mỹ mất việc) thì nay phải “trả” nhất là khi ngân khố còn nắm giữ 3500 tỷ USD. Nói cách khác đây là lúc Trump bắt chẹt Bắc Kinh để tìm lợi thế khi thương lượng.
Sang đến các nước đang phát triển thì cánh chống TPP đưa ra lý do TPP không có điều khoản về hối suất, trong khi các nước Đông Á nằm trong TPP đều thao túng đồng bạc khiến Hoa Kỳ mất đi 2 triệu việc làm [1]. Nhật, Mã Lai, Singapore bị gọi đích danh, còn Việt Nam cũng bị nhắc đến 6 lần trong tài liệu [1] dưới đây. Lý do chính khiến Obama vận động cho TPP nhằm ngăn chận ảnh hưởng của Trung Quốc, còn lợi ích kinh tế đến cho Hoa Kỳ rất ít (0,5% GDP) so với Việt Nam hưởng lợi nhiều nhất. Sang đến Trump, chủ trương nước Mỹ trước tiên (America first) nên dù các quốc gia bạn như Đức-Nhật hay đối thủ như Trung Quốc đều bị cảnh giác thì những nước đang phát triển cũng không thể trông cậy vào thị trường Hoa Kỳ sẽ mở rộng như trước. Mỹ thâm thủng mậu dịch với Việt Nam hàng thứ 5 (sau Trung Quốc, Đức, Nhật, Mễ Tây Cơ) [2] nên Việt Nam cũng đang lọt vào tầm nhắm.
Tiền VND (Việt Nam Đồng) định giá theo USD nhưng mỗi lần NDT hạ giá thì VND theo đó xuống giá, như vậy là hưởng lợi hai đầu để vừa cạnh tranh với Trung Quốc lại bán thêm hàng rẻ sang Hoa Kỳ. Lẽ ra Việt Nam thặng dư mậu dịch với Mỹ nhảy vọt từ 500 triệu USD năm 2000 lên 32 tỷ USD năm 2016 [3] thì tiền đồng cũng phải tăng so với đô la.
Chỉ riêng trong năm 2015 khi Việt Nam thặng dư với Mỹ 31 tỷ USD lại thâm thủng với Trung Quốc 32 tỷ USD [4] tức là tiền Mỹ chạy vào Việt Nam rồi luồng sang Hoa Lục. Nhiều người cho rằng Trung Quốc sẽ dùng Việt Nam làm cánh cửa hậu thâm nhập thị trường Hoa Kỳ thông qua TPP để trốn thuế (chẳng hạn như doanh nghiệp Trung Quốc ồ ạt đầu tự vào sản xuất vãi sợi). Có tự do mậu dịch thì dân chúng Việt Nam được thêm công ăn việc làm nhưng lợi ích chính về tay doanh nghiệp Trung Quốc và các đại gia trong nước khiến tham nhũng, bất công và khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng vọt. Các quyền hạn dân sự và công đoàn được hứa hẹn nhưng có thể bị siết chặt trở lại như đã từng xảy ra sau khi Việt Nam gia nhập WTO. Về ngoại giao thì Việt Nam sẽ tiếp tục đu dây chớ không thể chọn nghiêng thêm về phía Hoa Kỳ vì lệ thuộc về kinh tế và chính trị vào Bắc Kinh. Cho nên theo cách tính toán lời lỗ của doanh nhân tỷ phú Donald Trump Hoa Kỳ bị thiệt hại do chẳng thu được lợi ích thực tiễn nào từ TPP, nên Tổng Thống Donald Trump mới chủ trương thay vào đó những hiệp ương thương mại song phương để chận không một nước nào có thể lợi dụng ăn ké.
Hai nhân vật chủ chốt khi thương thuyết các hiệp định thương mại gồm Giáo Sư Peter Navarro – tác giả quyển Chết Vì Trung Quốc (Death by China) nay được Donald Trump cử làm Hội Đồng Thương Mại Quốc Gia – và nhà tỷ phú Wilbur Ross - hiện đang chờ Quốc Hội phê chuẩn vào chức vụ Bộ Trưởng Thương Mại. Riêng ông Wilbur Ross đã đầu tư vào ngành may mặc tại Việt Nam từ năm 2015 [5] nên hiểu rỏ cách thức làm ăn trong nước, trước đây ông là nhà kinh doanh rất phấn khởi về triển vọng phát triển của Việt Nam nhưng nếu trở thành Bộ Trưởng Thương Mại không biết sẽ nhìn theo góc cạnh nào phù hợp cho quyền lợi của nước Mỹ và cho quan điểm của ông Trump.
Đa số vẫn cho rằng Mỹ cần hàng hóa rẻ từ các nước đang phát triển như Việt Nam. Nhưng ai sống ở Hoa Kỳ đều biết khoảng 20-30% đồ dân Mỹ mua vào là thừa thải không hề xử dụng đến, nên nước Mỹ bớt nhập cảng 20-30% cũng chẳng mất mát gì.
Tài liệu tham khảo:
[1] Trans-Pacific Partnership, currency manipulation, trade, and jobs – Economic Policy Institute, March 2016
[2] US Merchandise Trade Deficit with China hit record in 2015 – cnsnew.com, February 9, 2016
[3] US trade goods with Vietnam – census.gov
[4] Trade deficit with China rises – Viet Nam News, January 06, 2016

[5] The US billionaire who pours money into Vietnam’s garment industry – Vietnamnet, 17/07/2015

Sunday, January 29, 2017

Ngoại giao Đông-Á dưới thời Donald Trump

Donald Trump lên làm Tổng Thống đặt ra tình huống vô cùng khó xử cho cả Trung Quốc lẫn khối ASEAN.

Từ nhiều năm nay các nước nhận định rằng thế lực của Hoa Lục ngày càng tăng trong khi ảnh hưởng của Mỹ giảm dần tại Đông-Á. Cho nên dù Tổng Thống Obama có chuyển trục hay thúc đẩy TPP nhưng Lào, Cam Bốt, Thái Lan, Phi và Mã đều “thức thời” nghiêng dần về phía Trung Quốc, một mặt vì lợi ích kinh tế trước mắt phần khác do Bắc Kinh không đòi hỏi các chuẩn mực về nhân quyền, dân chủ hay môi trường.

Dù vậy các nước vẫn trông cậy vào sự che chở của Hoa Kỳ để ngăn chận đà bành trướng của Trung Quốc trong khi chưa tìm ra một giải pháp lâu dài cho khu vực. Thái độ này lâu ngày trở thành chính sách “đu dây” giúp mỗi quốc gia thu vào quyền lợi ngắn hạn trong khi tránh né những câu hỏi lâu dài . Nếu chỉ có một liên minh công khai giữa Hoa Kỳ và các nước trong khu vực mới vẽ ra được làn ranh đỏ ngăn chận ý đồ bành trướng của Bắc Kinh thì ngược lại mọi quốc gia kể cả Mỹ, Nhật, Úc, Ấn đều chỉ chọn những bước nửa vời vì sợ làm mất lòng Trung Quốc.

Ngược lại Bắc Kinh cũng muốn tiếp tục chính sách “tầm ăn dâu” thay vì nhanh chóng thay đổì nguyên trạng. Thứ nhất Trung Quốc chưa đủ mạnh; thứ nhì theo kế hoạch “hấp tôm hùm” thì tránh được rủi ro (con tôm hùm khi bỏ trong nồi nấu thật chậm đến chết không dảy dụa).

Nhưng chính yếu vì Hoa Lục hưởng lợi nhiều nhất từ trật tự an ninh do Mỹ bảo hộ nhằm thúc đẩy mậu dịch toàn cầu. Bắc Kinh muốn đẩy dần ảnh hưởng của Mỹ khỏi vùng Đông-Á nhưng không vội vả vì sợ làm gián đoạn hải lộ và con đường thương mại huyết mạch ngang biển Đông. Giải pháp vẹn toàn của Trung Quốc là đợi đến năm 2030 khi quân đội đủ mạnh để ngăn chận hải quân Mỹ bên ngoài chuỗi đảo thứ hai còn nền kinh tế tiến lên hàng đầu thế giới trước khi độc chiếm biển Đông.

Donald Trump không biết vô tình hay có chủ mưu đã khiến Bắc Kinh và các nước Đông-Á bất ngờ vì phải đối diện với các thực tế này sớm hơn mong muốn.

Các nước Đông-Á sẽ phải chọn lựa thái độ giữa (1) nếu Hoa Kỳ thật sự cứng rắn như đã đe dọa phong tỏa các đảo nhân tạo, hay (2) nếu chần chờ do dự đến khi Mỹ thương thuyết chia xẻ quyền lợi với Bắc Kinh hay rút ra khỏi Biển Đông như đã hũy bỏ TPP (có những cánh trong chính trường Mỹ muốn đặt trọng tâm nơi Bắc Á, Âu Châu và Trung Đông và tránh chấp với Hoa Lục).
        
Tập Cận Bình đang tự hỏi nếu Mỹ tiếp tục dọa phong tỏa Trường Sa thì Trung Quốc có sẳn sàng chiến tranh hay không? Chọn lựa phản ứng thế nào thích hợp để không đẩy hai bên vào thế không thể lùi được khi mà chính Trung Quốc cũng muốn tránh né xung đột.

(Một nhận xét bên lề khi ông Tillerson cho biết có thể ngăn chận Trung Quốc tiếp cận các đảo nhân tạo thì các “chuyên viên” Tây Phương đều bình luận liệu Mỹ có dám chiến tranh hay không, nhưng không ai đặt vấn đề ngược lại là liệu Bắc Kinh có dám chiến tranh hay không? Thái độ này cho thấy tâm lý nửa vời của Tây Phương vốn thường bị Hoa Lục khai thác tuyệt đối).

Ngược lại Trung Quốc có cần phải công khai quân sự hóa Biển Đông trên quy mô lớn để răn đe hay không? Thái độ này sẽ buộc nhiều nước ASEAN và Nhật, Úc, Ấn phải quyết định liệu có công khai liên minh với Hoa Kỳ hay không.

Người viết không tin rằng sẽ có chiến tranh Mỹ-Trung và Hoa Kỳ cũng sẽ không phong tỏa các đảo nhân tạo giống như Cuba năm 1962. Nhưng trong hoàn cảnh Biển Đông hiện thời chỉ cần sự hiện diện của 1 hay 2 tàu chiến cũng đủ để mọi nhà lãnh đạo trên thế giới căng thẳng tự hỏi liệu có ai dám bắn phát súng đầu tiên hay không?

Ông Trump tạo hình ảnh ông dám liều lĩnh thấu cáy cho dù không ai biết ông đã lường được hậu quả hay không. Việc ông chê NATO, rút khỏi TPP hay tạo căng thẳng với Mexico ngay khi vừa mới lên làm Tổng Thống có thể chỉ là những bước dạo đầu chuẩn bị tư thế cho màn chính trong cuộc tranh hùng thế kỷ Mỹ-Trung. Trước đây người viết nghĩ rằng Bắc Kinh sẽ “nắng gân” ông Trump sau khi vừa nhậm chức nhưng nay có thể ông Trump sẽ “sờ đít cọp mới biết cọp giấy” – như lời của Đặng Tiểu Bình mỉa mai Liên Xô năm 1979.

Tỷ phú Carl Icahn ngay sau khi được Tổng Thống Trump chọn làm cố vấn đặc biệt đã trả lời phỏng vấn với CNBC ngày 12/22/2016 rằng chiến tranh mậu dịch với Trung Quốc nếu có xảy ra nên sớm tốt hơn là muộn. Nhận xét này có thể khai triển rộng ra rằng Hoa Lục hiện giống như con cua đang lột vỏ ở vào giai đoạn yếu nhất trong quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế từ đầu tư sang tiêu thụ, phải giải quyết núi nợ khổng lồ cùng những tranh chấp quyền lợi và quyền lực giữa các khối lợi ích, nếu chờ thêm vài năm nửa khi Trung Quốc phục hồi sẽ muộn.

Nhiều nhà quan sát nhận định rằng Mỹ rút ra khỏi TPP là cơ hội cho Trung Quốc lấp vào khoảng trống. Nhưng Bắc Kinh hiện chưa chuẩn bị tư thế lãnh đạo, họ vẫn theo mô hình duy lợi nhuận (mercantilism) nên vội vã tham lam tất sẽ gặp nhiều chống đối từ các nước bị khai thác một chiều.

Đối với các nước ASEAN (và NATO) thì ông Trump dùng lá bài “suis l’amour l’amour fuit, fuit l’amour l’amour suit”. Trước đây khi Obama chỉ gởi tàu chiến chạy vô hại (innocent passage) thì vài nước đã yêu cầu Hoa Kỳ đừng tạo căng thẳng Biển Đông; nay Mỹ rút khỏi TPP và dọa phong tỏa các đảo nhân tạo thì ngoại trưởng Úc tuyên bố rất cần sự hiện diện của Hoa Kỳ trong khu vực.

Tuy nhiên liên minh nhằm ngăn chận sự bành trướng của Trung Quốc vẫn còn là ý tưởng nhưng chưa được phác thảo, lý do vì sợ làm Bắc Kinh giận dữ. Nhưng trong hoàn cảnh bất định khi không còn dựa vào chiếc dù an ninh của Mỹ thì mỗi quốc gia trong khu vực không còn tránh né câu trả lời là liệu thần phục hay hợp sức lại để tạo thế lực cân bằng với Trung Hoa – liên hoành hay hợp tung? Cái khó nơi mềm cứng chổ nào để duy trì thương mại với nền kinh tế nhất nhì trên thế giới đồng thời khuyến khích Trung Quốc không trở nên mối đe dọa trong khu vực.      

Nếu có một liên minh nếu thành hình thì các nước Á-Châu phải chi tiền và chấp nhận rủi ro chớ không thể núp bên sau chiếc dù an ninh. Lý do là ông Trump sẽ đòi sòng phẳng, Mỹ không đủ sức bao thầu, các nước Đông-Á phải tự quyết tâm bảo vệ mình trước trong khi Hoa Kỳ chỉ là cây cột để tựa vào chớ không phải mặt tiền.

Bà Merkel muốn tăng gấp ngân sách quốc phòng lên 2.5% dù hàng chục năm nay nước Đức không giữ mức cam kết với NATO. Ông Trump đòi Nhật-Hàn phải trả thêm tiền cho lính Mỹ đồn trú thì ngược lại ông cũng yêu cầu Quốc Hội cho tăng con số tàu chiến lên 355; nước Mỹ nếu muốn tự cô lập không cần đến số tàu này để tự bảo vệ. Dù chưa ai biết chính sách ngoại giao của ông Trump ra sao nhưng ông cũng đã làm đão lộn tâm lý thụ động (inertia) của các đồng minh truyền thống.


Wednesday, January 18, 2017

Những thách thức cho chủ nghĩa tự do

Dân chúng ở nhiều nước kể cả Tây Phương đang chống lại sự áp đặt phi lý của một trật tự do toàn cầu (liberal international order), hay còn bị gọi tự do bá quyền (liberal hegemony), vượt lên trên chủ quyền, văn hóa và lịch sử của từng quốc gia.

Tư tưởng về tự do được thể hiện ngắn gọn trong phần mở đầu của Hiến pháp Hoa Kỳ “Mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng… trong đó có quyền được sống, tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Thế giới đã lật đổ nhiều chế độ phong kiến, giáo quyền, độc tài, kỳ thị màu da và giới tính để con người có quyền chọn lựa nhà nước và được bình đẳng trước pháp luật.

Những cuộc cách mạng đầu tiên nằm trong khuông khổ từng quốc gia như ở Mỹ 1783 và Pháp 1789. Nhưng sau Thế chiến thứ hai các nước dân chủ Tây Phương kết luận rằng muốn có hòa bình phải hợp tác xây dựng một trật tự trong tự do (liberal order) nhằm mang lại ổn định về chính trị và và kinh tế trên toàn thế giới. Bài học nói trên rút ra từ cuộc lạm phát phi mã ở Đức năm 1922-23 vốn dẫn đến nạn Quốc xã, cuộc Đại khủng hoảng toàn cầu 1929 và sự bất lực của Hội Quốc Liên trong việc giải quyết những mâu thuẫn sau Thế chiến thứ nhất. Từ đó Liên Hiệp Quốc, IMF, World Bank được thành hình, riêng Âu-Mỹ lập thêm khối NATO với mục tiêu bảo vệ thế giới tự do (free world) trước sự bành trướng của phong trào quốc tế cộng sản.

Sự kiện Liên Xô sụp đổ vào năm 1989 khiến Tây phương trở nên lạc quan đánh giá rằng trào lưu dân chủ tự do (liberal democracy) là hướng tiến tất yếu của nhân loại. Quan điểm này được thể hiện rõ ràng nhất qua quyển sách nổi tiếng The End of History and the Last Man (Hồi kết của Lịch sử) của học giả Francis Fukuyama. Hoa Kỳ tin vào một trật tự thế giới mới (new world order) dựa trên hợp tác quốc tế, thông tin Internet và thương mại toàn cầu (global trade), cộng thêm sức mạnh quân sự của Mỹ sẽ đẩy mô hình tự do lan rộng đến cả Nga, Trung Quốc và các nước đang mở mang. Sau Chiến tranh Lạnh Hoa Kỳ với sự đồng thuận của Liên Hiệp Quốc đã dùng quân đội đánh đuổi Iraq ra khỏi Kuwait năm 1990; Hiệp ước mậu dịch Bắc Mỹ NAFTA ký kết năm 1992; WTO ra đời năm 1994; khu vực tiền tệ chung Âu Châu Eurozone thành hình năm 1999. Những thời khắc nói trên có thể được xem như điểm cao của trào lưu toàn cầu hóa (globalization), nhưng giờ đây bị nhiều người phản đối như đã khai mầm cho niềm lạc quan ấu trĩ (irrational exuberant, mượn theo cụm từ của ông Alan Greenspan dùng trong kinh tế) khiến Hoa Kỳ theo đuổi mù quáng chính sách can thiệp quốc tế (interventionism) nhằm áp đặt một trật tự tự do toàn cầu thông qua áp lực kinh tế chính trị hay ngay cả bằng vũ lực, còn những thỏa ước thương mại quốc tế đã ký kết chỉ mang lợi cho giai cấp ưu đãi (elite) mà thiệt hại đến người dân bình thường ở các nước Tây Phương.

Hai biến cố vô cùng quan trọng làm lịch sử đổi chiều gồm chiến tranh Iraq năm 2003 và suy thoái kinh tế 2007-08. Chính quyền Bush nhân sự kiện khủng bố ở Washington D.C.New York đã quyết định lật đổ nhà độc tài Saddam Hussein với hy vọng gieo mầm móng tự do trong thế giới Hồi giáo. Nhưng Mỹ bị sa lầy tại Iraq; những năm sau đó Tây Phương hậu thuẫn phong trào Cách mạng Hoa nhài, kết quả lại khiến nhiều nước Trung Đông và Bắc Phi tan rã dẫn đến hai tấn thảm kịch nhân loại ở Lybia, Syria cùng với sự trỗi dậy của ISIS. Hoa Kỳ đánh mất tính chính đáng (legitimacy) vì đã đơn phương sử dùng vũ lực áp đặt mô hình dân chủ tại Trung Đông; bài học cho thế giới và dân chúng Mỹ thấy đây là cuộc phiêu lưu ngu xuẩn và vô cùng tốn kém vì không đếm xỉa gì đến nét văn hóa và xã hội đặt thù trong khu vực. Trên phương diện tư tưởng, câu hỏi đặt ra là liệu mô hình dân chủ tự do có thật sự mang giá trị phổ quát hay không trong một thế giới vốn còn quá nhiều khác biệt về văn hóa và lịch sử – đề tài do cố giáo sư Samuel Huntington phân tích trong quyển sách Clash of Civilizations and the Remaking of World Order (Sự va chạm của các nền văn minh) nay được xem như lời tiên tri cho các tranh chấp trong thế kỷ 21.

Cuộc Đại suy về thoái kinh tế năm 2007-08 tại Hoa Kỳ và sau đó ở Âu Châu cùng với sự trỗi dậy của Trung Quốc cho thấy trào lưu thương mại toàn cầu không mang đến lợi ích đồng đều đến cho dân chúng Tây Phương. Giai cấp tinh hoa (elite) từng quảng bá rằng mức sống của mọi người sẽ nâng cao từ toàn cầu hóa, nhưng rồi không ít dân Âu-Mỹ bị đánh mất công ăn việc làm do cạnh tranh từ những nước đang phát triển. Cho dù thế giới có hàng tỷ người thoát ra khỏi nạn nghèo đói trong vòng 25 năm nhưng bù lại khoảng cách giàu nghèo tăng vọt giữa các tập đoàn tư bản đa quốc gia cùng thành thị vốn thích nghi với toàn cầu hóa, trái ngược với nông thôn vốn không chạy theo nhịp độ thay đổi cuồng loạn. Lần đầu tiên trong nhiều thế kỷ dân chúng Tây Phương bi quan cho rằng con cháu họ sẽ nghèo đi trong tương lai.

Các nguồn tiền khổng lồ lưu chuyển dễ dàng giữa biên giới quốc gia (financial liberalization) cộng với sự hình thành khu vực đồng Euro là hai nguyên do góp phần dẫn đến nhiều cuộc khủng hoảng liên tục 2007-09 ở Mỹ, 2009-13 tại Âu Châu, 2013-16 sang đến Trung Quốc và các nước đang phát triển. Thêm vào đó làn sóng di cư ào ạt trà trộn với khủng bố, tội phạm và lạm dụng an sinh xã hội khiến dân chúng Tây Phương hoang mang cho rằng xã hội đang bị xói mòn, đất nước đang bị lỡ lói ngay trước mắt của chính họ. Dân chúng Âu-Mỹ đòi hỏi phải đắp đê điều ngăn cản cơn bão toàn cầu hóa.

Nhưng WTO, NAFTA, TTP và TTIP hạ thấp hàng rào thuế quan; Hiệp ước Shengen không cho các quốc gia Âu châu có quyền kiểm soát biên giới; đồng Euro tước mất quyền định đoạt của mỗi nước về giá trị đồng tiền. Người Mỹ phẫn nộ khi cuộc sống của họ bị quyết định bởi tầng lớp tinh hoa (elite) còn dân chúng Âu tức giận vì đánh mất chủ quyền quốc gia vào tay Brussels (thủ phủ Liên-Âu) và Berlin (do nước Đức quá mạnh thành ra áp đặt trật tự lên toàn châu Âu). Các phong trào Đại chúng (popularism) nổi lên giúp Brexit và Donald Trump thắng cử nhưng với số phiếu vô cùng sít sao cho thấy xã hội Tây Phương đang bị xâu xé nặng nề giữa trào lưu toàn cầu hóa và tinh thần quốc gia (nationalism).
Phản ứng chống lại trật tự tự do toàn cầu không chỉ giới hạn ở Tây Phương. Nga-Trung-Iran đều là những cường quốc văn minh lâu đời nên nay muốn khôi phục lại vai trò của họ trong một thế giới đa cực (multipolar world) và thoát ra khỏi ảnh hưởng của tư tưởng tự do phóng khoáng từ Tây Phương. Các nước này tuy không muốn đảo lộn trật tự hiện thời của thế giới nhưng lại quyết tâm bành trướng ra những khu vực lân cận vốn bị xem như vùng ảnh hưởng truyền thống, một phần do tâm lý bá quyền nước lớn nhưng cũng để tự bảo vệ với khu vực trái độn ngăn ngừa Tây Phương xâm lấn như đã từng xảy ra trong các thế kỷ 19 và 20 bởi thực dân và phát xít.

Nhiều nước Đông-Âu và những quốc gia đang mở mang cũng không ưa thích gì thái độ trưởng thượng (paternalistic) của giới tinh hoa và các chính quyền Tây Phương vốn đòi hỏi tiêu chuẩn quá cao cho quyền tự do của người đồng tính và chuyển giới (LGBT), hôn nhân đồng phái và việc hủy bỏ án tử hình cho các trọng tội. Mô hình xã hội dân chủ (social democrat) của Âu Châu bị xem là yếu đuối, tình trạng chia rẽ của chính quyền Hoa Kỳ bị đánh giá như kém hiệu năng khi so sánh với Trung Quốc phi dân chủ nhưng lại đang trên đà tiến nhanh chóng trở thành cường quốc hàng đầu trong thế kỷ thứ 21. Tại nhiều quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Phi Luật Tân, Thái Lan các nhà cầm quyền độc tài đã hô hào rằng trật tự xã hội ưu tiên cao hơn tự do cá nhân, còn ở Đông Âu các nước Ba Lan, Hung Gia Lợi và Bulgaria nghiêng dần về mô hình dân chủ phi tự do (illiberal democracy).
Nói tóm lại, chủ nghĩa tự do đang đi một vòng tròn bắt đầu với cách mạng trong mỗi quốc gia, trở thành mô hình cho toàn thế giới và nay trở lại do người dân trong mỗi nước tự quyết định.

Câu hỏi đặt ra khi thế giới quay mặt lại với trật tự do toàn cầu liệu có làm các nhà đấu tranh cho dân chủ nhân quyền hoang mang nản chí hay không? Cuộc đấu tranh sẽ khó khăn hơn và các nhà cầm quyền độc tài lại có thêm lý lẽ để tuyên truyền cổ võ cho chế độ, nhưng câu trả lời rất đơn giản: nơi nào có áp bức nơi đó có đấu tranh. Các nhà cầm quyền độc tài không thể che dấu người dân một khi tước đoạt phương tiện sống của họ. Mô hình trật tự toàn cầu có thể sẽ phải sửa đổi, thế giới trở thành đa cực và riêng với Việt Nam phải chấp nhận thực tế rằng ảnh hưởng từ Trung Quốc ngày càng mạnh so với Tây Phương. Nhưng “mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng…”  mới là một thực tế hiển nhiên không bao giờ thay đổi như đã quy định trong nhiều bản Hiến pháp.


Thursday, January 12, 2017

2017: Gieo quẻ đầu năm

Không biết Ngọc Hoàng có giũ sổ hay không mà đa số các chiêm tinh gia và những nhà bói thời cuộc đều đoán sai trong năm 2016. Sang đến 2017 người viết xin đổi chiến thuật, trước xem Thiên Văn nay dò Địa Lý tìm xem chốn nào có long mạch và hàm rồng để tránh lở rồng tăng áp huyết bị đứt gân máu hay rồng buồn ngủ hả miệng ngáp dài sẽ bị thổi bay. Chuyện gì xảy ra sau đó chỉ có… Trời biết!

Trước hết là việc nội bộ trong từng quốc gia và khu vực. Trăm ngày sau khi ông Donald Trump nhậm chức vào cuối tháng Giêng rất căng thẳng vì ông sẽ choảng nhau với 65,844,954 dân Mỹ không bỏ phiếu cho ông. Lại có nhiều dấu hiệu cho thấy Trung Quốc và Bắc Triều Tiên sẽ nhân lúc Hoa Kỳ bị chia rẽ để tiên hạ thủ nắn gân xem ông Trump có “ngon” như lời nói hay không.

Đến tháng 3 Anh Quốc bước vào tiến trình Brexit; tháng 4 Pháp bầu Tổng Thống; tháng 9 Đức bình chọn Thủ Tướng. Cả ba biến cố đều ảnh hưởng sâu đậm đến tương lai khối Euro và có nhiều khả năng làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt Âu Châu từ sau Chiến Tranh Lạnh.

Sang đến mùa Thu đảng Cộng Sản Trung Quốc họp Đại Hội lần thứ 19 quyết định tương lai chính trị của ông Tập Cận Bình vào lúc nhiều tin đồn đoán rằng họ Tập đang muốn trở thành lãnh tụ muôn đời trong hoàn cảnh đà kinh tế phát triển tụt dốc, nợ xấu chồng chất, quan hệ thương mại – chính trị với Mỹ bấp bênh và các đối thủ ở vào thế phải phản công trước khi bị triệt hạ.

Sang lãnh vực địa chính trị liệu Hoa Kỳ có lập hàng rào thuế quan ngăn cản hàng Trung Quốc thành ra khai mào một cuộc chiến thương mại toàn cầu?

Bức tường tuyệt đẹp (a beautiful wall) có sẽ nhanh chóng dựng lên giữa Mỹ và Mễ Tây Cơ? Hoa Kỳ sẽ phản ứng thế nào nếu Bắc Hàn thử nghiệm hỏa tiễn liên lục địa trang bị đầu đạn nguyên tử trong năm 2017?

Hai ông Trump và Putin có xích lại gần nhau hay không? Hiệp ước hạn chế hạt nhân với Iran có sẽ bị hủy bỏ hay không? Liệu ông Erdogan có ngồi vững trên ghế một chân hay Thổ Nhĩ Kỳ sẽ rơi vào xáo trộn chính trị ngay trước cửa vào Âu Châu? Chuyện gì sẽ xảy ra ở Biển Đông và Trung Đông? Thật là những vấn đề gai góc không ai đoán trước được.

Qua lãnh vực kinh tế liệu hệ thống ngân hàng đang thoi thóp của Ý có sẽ kéo theo Âu Châu rơi vào một cơn khủng hoảng mới hay không? Thị trường Trung Quốc tạm ổn định trong năm 2016 nhưng đến tháng 11 và 12 lại ồ ạt chảy máu ngoại tệ nên không biết có sẽ bị suy trầm trở lại trong năm 2017? Hai nền kinh tế của Hoa Kỳ sẽ tiếp tục tăng trưởng và của Nhật tạm bình ổn, thay vào đó Âu Châu, Trung Quốc và các nước đang phát triển đều là những điểm nóng bấp bênh.

Thiên cơ bất khả lậu nhưng từng cá nhân thì không thể sai: lỡ thương hay ghét các ông Trump, họ Tập, Putin nhiều quá cũng đừng vì họ mà tăng xông máu hay đánh mất hòa khí trong gia đình và với bạn bè. Chỉ cần nhớ lời này của thầy bói thì năm mới sẽ hạnh thông vui vẻ!

Tuesday, December 27, 2016

Donald Trump chỉ đích danh Trung Cộng là “ăn cướp”

Lề lối ngoại giao truyền thống của Bắc Kinh là vừa đánh trống vừa ăn cướp, một mặt dùng thủ đoạn chiếm đoạt lợi ích về lãnh hải, kinh tế và chính trị nhưng đồng thời luôn lớn tiếng hô hào tôn trọng các chuẩn mực quốc tế và quyền lợi cốt lõi của Hoa Lục. Ba đời tổng thống Clinton-Bush-Obama vì muốn tránh né tranh chấp với Trung Quốc, lại sợ làm Bắc Kinh mất mặt nên đã nhiều lần dàn xếp tranh cãi qua thông lệ và từ ngữ ngoại giao, nhưng kết quả khiến Hoa Lục ngày thêm sờn mặt và hung hăng. Trái lại Donald Trump chỉ với bốn câu nhắn ngắn gọn trên Twitter đã cho cả thế giới thấy rỏ thực chất của Trung Cộng chính là tên ăn cắp giả vờ đạo đức. Các chính trị gia chuyên nghiệp và giới ngoại giao kinh hãi còn thường dân chờ xem Tàu có nanh vuốt gì mà trước nay Mỹ nể sợ đến thế!

Ông Trump có vẽ bốc đồng nhưng quan điểm của ông trước và sau ngày thắng cử rất thống nhất: tạo thế hoà hoãn với Nga để nhắm vào Trung Quốc và ISIS. Lập trường này phù hợp với Nhật vì ông Abe cũng đang theo chiến luợc Bắc hòa Putin Tây kình họ Tập. Kiểu “chuyển trục” của ông Trump khiến Âu Châu lo sợ vì ông Tân Tổng Thống đã từng nói Âu Châu đủ sức tự lo về an ninh (GDP của Nga chỉ gần bằng nước Ý) thì phải chi tiền chớ đừng núp theo bóng Mỹ, nhất là trong lúc Hoa Kỳ đang chuẩn bị đối phó với địch thủ nguy hiểm nhất trong lịch sử là Trung Quốc.

Cánh thứ nhì chống lại chính sách chuyển trục của ông Trump gồm các thành phần sợ va chạm với Bắc Kinh và e mất quyền lợi kinh tế ở Hoa Lục. Nếu Mỹ-Trung choảng nhau sẽ là thảm họa, nhưng trong giai đoạn hù dọa thì bên nào nhát đòn sẽ thua mà không cần đánh. Ông Trump là tay sừng sỏ trong thương trường dù chơi xì phé tố sát ván nhưng cũng đã đánh tiếng là sẵn sàng thương lượng - qua vụ Đài Loan - chỉ có điều là không ai biết cái giá mà ông chấp nhận sẽ ở mức nào.

Thế giới trách ông Trump làm giảm nhẹ uy tín của Hoa Kỳ khi biến các nước đồng minh thành con bài cho dù mặt trong ai cũng cho rằng Mỹ-Âu-Nhật-Nga-Trung luôn luôn dàn xếp với nhau trên số phận các nước nhỏ. Chính vì vậy nên một nước rất nhỏ như Do Thái lúc nào cũng rất quyết đoán bảo vệ hay chủ động vận động cho quyền lợi của mình, chớ không như Việt Nam từng ỷ lại nơi Mỹ không dám bỏ do vị trí chiến lược quan trọng… cho đến ngày bị Mỹ bỏ.

Nhưng đến giờ này ông Trump vẫn nói mà chưa làm gì vì chưa nhậm chức. Thế giới căng thẳng chờ xem ông Trump sẽ đi vào lịch sử như là tay đại anh hùng, đại gian hùng hay đại bịp (nhiều người Mỹ vẫn còn xem ông là crook hay scammer).