Monday, November 30, 2020

Mất cân bằng trong kinh tế toàn cầu: vai trò của nhà nước trong kinh tế (Bài 30)

Trung Quốc tuy theo mô hình Tư Bản Nhà Nước nhưng ngân sách chính thức của nhà cầm quyền tính theo GDP lại thấp hơn nhiều so với các nước Âu-Mỹ [1] Bài viết này nhằm tìm hiểu nguyên nhân của mâu thuẩn đó.

Dù là Tư Bản, Dân Chủ Xã Hội hay Tư Bản Nhà Nước nhưng vai trò của nhà nước trong các nền kinh tế dẫn đầu thế giới đều rất lớn. Khác biệt nơi ngân sách của Âu-Mỹ nặng về chi tiêu cho mạng lưới an sinh xã hội (Hoa Kỳ lại gánh thêm quốc phòng) trong khi Trung Quốc chú trọng đầu tư phát triễn công nghiệp nhằm thúc đẩy kinh tế.

Cố thủ tướng Lý Quang Diệu vốn nổi tiếng khôn ngoan và bộc trực từng nhận xét nếu Hoa Kỳ tăng chi tiêu vào các chương trình xã hội để bắt chước theo mô hình Dân Chủ Xã Hội Âu Châu thì Mỹ sẽ thua Trung Quốc vào thế kỷ 21 [2]

Kinh tế Trung Quốc nếu tính theo sức mua (PPP) đã qua mặt Mỹ [3]. Dù vậy, nhiều người lầm lẫn cho rằng thu nhập đầu người ở Tàu (tính bằng USD) sẽ không bao giờ bắt kịp Tây Phương. Dân số Trung Quốc đông gấp 4 lần Mỹ cho nên năng suất của người Tàu chỉ cần hơn ¼ của người Mỹ thì GDP sẽ lớn hơn Hoa Kỳ, trong khi chính GDP mới thể hiện sức mạnh của một quốc gia trên toàn cầu. Dùng thí dụ cho dễ hiểu ba nước Luxembourg, Thụy Sĩ và Na Uy hiện mức thu nhập đầu người cao gấp đôi Mỹ nhưng đều không là siêu cường vì tỷ trọng GDP quá nhỏ so với thế giới. Nay PPP đã hơn Mỹ, một khi GDP qua mặt Hoa Kỳ vào khoảng 2030 khi đó Trung Quốc sẽ trở thành tâm điểm thu hút các nước khác rơi vào quỹ đạo mậu dịch, tài chánh, công nghiệp và văn hóa (phim ảnh, thời trang v.v…) tức là một trật tự thế giới do Bắc Kinh cài đặt. Việt Nam hiện sống chung với lũ; Âu-Mỹ nay sống chung với dịch; nhân loại đang học sống chung với Tàu!

Trở lại vai trò của nhà nước ở Trung Quốc do ngân sách công dành cho an sinh xã hội, y tế, giáo dục và hưu bổng thấp nên dân Tàu phải để dành tiền lo cho con cái, lúc bệnh hoạn hay khi về già (23% tiền lương ở Tàu là dành dụm so với dân Mỹ tháng nào xài sạch tháng đó.) Nhờ vậy các ngân hàng nhà nước thu vào những khoảng tiết kiệm rất lớn từ dân chúng, rồi sau đó cho doanh nghiệp vay lại với lãi xuất rẻ mạt nhằm cạnh tranh với công ty ngoại quốc [4]. Theo cách nhìn từ Tây Phương thì đảng Cộng Sản ép bức dân chúng góp vốn tài trợ tập đoàn (nhà nghèo gom góp của cải dâng cho nhà giàu) nhằm tạo lợi thế cạnh tranh với nước ngoài. Thặng dư mậu dịch không được dùng để nâng giá trị đồng Nhân Dân Tệ giúp dân Tàu nhập cảng xăng dầu và lương thực với giá hạ để nâng cao đời sống mà trái lại bị nhà nước tích lũy rồi cho Hoa Kỳ vay mượn với lãi xuất số không hòng kèm giá trị đồng bạc nhằm hổ trợ xuất khẩu.

Ngược lại nếu nhìn từ phía Trung Quốc thì đất nước đang cần rất nhiều vốn để hiện đại hóa, nhưng nợ vay mượn từ dân chúng trong nước nên không sợ rơi vào tình trạng tư bản nước ngoài đầu cơ thao túng rồi tháo vốn bỏ chạy như trường hợp khủng hoảng tài chánh châu Á năm 1998 [5]. Nhà cầm quyền vừa tích tụ một khoảng dự trữ ngoại hối khổng lồ nhằm ngăn chận đồng bạc mất giá, lại có thể chận đứng việc chuyển tiền ra nước ngoài khiến thất thoát ngoại tệ. Dân chúng hài lòng khi hảng xưởng mọc lên tạo ra công ăn việc làm giúp nâng cao đời sống và dân trí. Mỗi lần kinh tế suy thoái thì nhà cầm quyền kiểm soát thị trường không hoảng loạn mà phải rơi vào “hạ cánh cứng” (hard landing) như các chuyên viên Tây Phương nhiều lần trù ẽo! Nói cách khác, kết luận mà Âu-Mỹ nên học (thay vì dạy) từ Bắc Kinh là tạo công ăn tốt cho dân chúng quan trọng hơn mạng lưới an sinh xã hội vốn sinh ra lạm dụng và ỷ lại.

Trường hợp Trung Quốc cần thay đổi mô hình kinh tế chuyển đổi từ đầu tư sang tiêu thụ nội địa nhà cầm quyền lúc đó sẽ tăng cường ngân sách an sinh xã hội. Dân chúng sẽ bớt dành dụm để ăn xài nhiều hơn. Việc chuyển đổi mô hình phát triễn vô cùng gay go vì đụng chạm đến các tập đoàn lợi ích gốc rể trong xã hội (tức là cắt giảm lợi tức của doanh nghiệp nhằm tài trợ cho dân sinh) nhưng Bắc Kinh còn nhiều khoảng trống xoay sở hơn là Tây Phương vốn đang bị chiếu bí giữa nhiều thế lực thù nghịch chia rẽ nội bộ.

Sức mạnh thực sự của nhà nước Trung Quốc không chỉ nơi ngân sách nhiều hay ít so với GDP mà chính do Bắc Kinh nắm quyền lực vạn năng trong xã hội. Nhà nước trưng dụng đất đai rồi cung cấp cho tập đoàn đầu tư. Ngân hàng ưu đãi các ngành công nghiệp mũi nhọn (điện tái tạo, v.v…). Nhà cầm quyền đóng cửa ngân hàng yếu và chuyển nợ xấu sang ngân hàng mạnh, tuy nợ vẫn còn đó nhưng vì dân chúng và giới đầu tư không sợ sạch vốn (bank run) giúp Bắc Kinh có thêm thời giờ giải quyết khủng hoảng. Các gói kích cầu được phối họp chặc chẽ giữa ngân sách và tài chánh vì không có sự độc lập giữa chính phủ và ngân hàng trung ương. Khi cần thì Bắc Kinh đóng cửa sàn chứng khoáng rồi bóp nghẹt mọi thông tin bất lợi (gọi là tin đồn nhảm) nhằm ổn định tâm lý thị trường; phối hợp giữa địa phương, luật pháp và giám sát để tạo sân chơi bất bình đẳng cho công ty nước ngoài. Không một nước dân chủ Tây Phương nào có thể thực hiện những biện pháp tương tự.

Quyền lực tuyệt đối tất yếu dẫn đến lạm dụng. Một chuyên viên được đào tạo ở Tây Phương khi đọc mỗi câu viết ở phần trên sẽ kinh hoàn đưa ra bằng chứng cụ thể trong lịch sử cho thấy mô hình tư bản nhà nước rồi sẽ sụp đổ. Nhưng thực tế vẫn là trong 30 năm nay Bắc Kinh quản lý kinh tế khá hơn Âu-Mỹ-Nhật. Rất khó để phân biệt đảng Cộng Sản Trung Quốc có bao nhiêu phần trăm tài giỏi (chính sách linh động hợp lý) hay may mắn (nhờ vào sự khờ dại của tầng lớp tinh hoa Tây Phương) cộng thêm thiên thời (bức màn sắt xụp đổ cùng với các tiến bộ tin học giúp thành hình một thế giới phẳng nơi đó trọng tâm kinh tế toàn cầu di chuyển từ Tây sang Đông, tức là thời cơ thuận lợi cho Hoa Lục). Người viết thú nhận không nhìn thấu bức màn thiên cơ đó!

***

[1] Cracking the China Conundrum, chapter 10. Yukon Huang

[2] Lee Kuan Yee: The Grand Master’s Insight on China, the United States and the World.

[3] China Is Now the World’s Largest Economy. The National Interest 10/15/2020.  

[4] Lãi xuất rẽ chưa đủ để thu hút đầu tư sản xuất trong nước. Lãi xuất tại Âu-Mỹ hiện cực thấp nhưng hảng xưởng vẫn đầu tư ra nước ngoài vì giá thành hạ (lương nhân công rẽ, thuế môi trường và an sinh xã hội thấp, v.v…) và vì thị trường tiêu thụ ở ngoại quốc tăng nhanh hơn Tây Phương.

[5] Năm 1998 tư bản ngoại quốc ồ ạt đầu tư vào Thái Lan vì triển vọng trở thành một con rồng châu Á. Khi các phí phạm đổ bể thì tư bản nước ngoài tháo vốn thoát chạy dẫn đến khủng hoảng tài chánh Châu Á.    

So với Trung Quốc năm 2016 cũng đổ bể nhiều hoang phí từ các khoảng kích cầu, nhưng vì không vay mượn nước ngoài mà lại kiểm soát được việc chuyển tiền nên Bắc Kinh nhanh chóng kiểm soát tình hình giúp nền kinh tế không sụp đổ như nhiều chuyên gia Tây Phương dự đoán.

Ưu điểm của Trung Quốc là chận đứng tâm lý hốt hoảng của giới đầu tư để mua thời gian chấn chỉnh nội bộ. Khuyết điểm nơi nhà nước độc quyền phát nợ, vay nợ, xài bậy, xử phạt xài bậy nên các khuyết tật trong kinh tế bị che dấu tồn động thay vì để thị trường tự do thưởng phạt công bằng.

 

 

 

Wednesday, October 28, 2020

Mất cân bằng trong kinh tế toàn cầu: thương chiến Mỹ-Trung (Bài 29)

 Độc vật Vũ Hán làm chênh lệch bàn cờ thương chiến Mỹ-Trung.

OECD dự đoán đến cuối năm 2021 GDP Trung Quốc tăng trưởng 10% trong khi GDP Hoa Kỳ chỉ trở lại bằng năm 2019 [1], còn Âu Châu và Nhật Bản mất thêm nhiều năm nửa mới phục hồi. Như vậy nếu thương chiến tái khởi động hiệp 2 thì Trung Quốc vừa ở thế mạnh hơn trước lại thêm dễ dàng dùng mối lợi trước mắt để chia rẽ các nước Tây Phương.  

Cụ thể hai công ty Boeing (Mỹ) và Airbus (Âu Châu) đều đang khốn đốn, nếu Airbus có cơ hội chiếm thị phần của đối thủ Boeing ở Trung Quốc thì sẽ khó mà từ chối trong lúc chính quyền đang bị áp lực của hàng ngàn nhân viên Airbus biểu tình sợ mất việc ở Âu Châu.

Hoa Kỳ sẽ phải lo giải quyết 12.6 triệu người thất nghiệp và hàng trăm ngàn cửa hàng doanh nghiệp bị đóng cửa hơn là mở màng một cuộc thương chiến mới. Khi kinh tế suy sụp thì các va chạm về thương mại sẽ gia tăng, nhưng một chính trị gia như Biden sẽ chú trọng về hoà giải ngược lại Trump khích động tâm lý bài Trung để khích động trào lưu dân túy.

Xuất cảng từ Trung Quốc tăng vọt trong quý 3 nhờ bán dụng cụ y tế và điện toán để làm việc ở nhà. Một khi các nước đang mở mang bắt đầu phục hồi từ sau đại dịch và cần đầu tư mua hàng hóa giá rẻ thì không đâu bằng từ Hoa Lục. Một thí dụ là Hoa Vi - nếu không bị cản trở bởi lệnh phong tỏa của Trump - có ưu thế tại các nước đang phát triễn đầu tư 5G hơn nhiều so với Ericsson và Nokia.

Tổng số nợ ở Mỹ và Tàu trước đây gần ngang nhau ở mức trên 240% GDP nay tăng vọt ở Mỹ do các gói kích cầu to lớn hơn rất nhiều so với Trung Quốc.

Chênh lệch thương mại Mỹ-Trung là 26.4 tỷ USD chỉ riêng tháng 8, trong khi đó Tàu từ đầu năm chỉ nhập cảng 33.1 tỷ USD từ Mỹ, tức là thấp hơn rất nhiều so với chỉ tiêu 142.7 tỷ USD cần phải đạt vào năm 2021 để đáp ứng thỏa thuận đợt I ngưng chiến Mỹ-Trung. 

Đại tập đoàn tài chánh Ant Group của Trung Quốc đang chuẩn bị một IPO kỷ lục trị giá 34 tỷ USD (lớn nhất trong lịch sử) ở hai sàn chứng khoáng Hồng Kông và Thượng Hải [2a]. Đây là tín hiệu của Bắc Kinh cho thấy các công ty Tàu có thể gây vốn mà không cần niêm yết ở Mỹ; ngược lại những tập đoàn tài chánh Âu-Mỹ sẽ phải chạy sang thị trường Trung Quốc để mua cổ phiếu Ant Group với hy vọng đầu tư nhảy vọt.

Người viết dự đoán Hồng Kông trong vòng 5 năm sẽ tiếp tục hấp dẫn các tập đoàn tài chánh Tây Phương cho dù Mỹ có hăm dọa sẽ phong tỏa đồng đô-la. Lý do Bắc Kinh sẽ biến Hồng Kông thành trọng điểm chứng minh tính ưu việt của mô hình Trung Quốc là ổn định chính trị để phát triển kinh tế. Hoa Kỳ hiện đã có bước thối lui đầu tiên bằng cách trấn an những ngân hàng quốc tế sẽ không bị hụt hẳn nếu quyết định phong tỏa có xãy ra [3] Cho nên đô-la Hông Kông tiếp tục ổn định từ sau ngày bị thôn tính.

Trở lại Ant Group (trước đây thuộc Alibaba) là một đại tập đoàn tài chánh điện toán (FinTech) sở hửu sản phẩm Alipay vốn cung cấp dịch vụ cho 730 triệu dân Tàu từ đi chợ, đi nhà hàng, vay và gởi tiền, mua bảo hiểm cho đến tiểu thương mượn vốn đầu tư. Alipay cùng đối thủ cạnh tranh là WeChat (của đại tập đoàn Tencent) là hai sàn tài chánh điện toán khổng lồ nên thu thập đầy đủ mọi dữ kiện của cá nhân và doanh nghiệp. Dù biết rằng đời tư của người tiêu dùng sẽ bị xâm phạm nhưng đại tập đoàn tài chánh Vanguard của Hoa Kỳ vẫn cọng tác với Ant Group để mang đến cho 900 triệu dân Tàu nhiều dịch vụ đầu tư mới [4].

Ant Group không cần có mặt trên thị trường chứng khoáng Mỹ thì các quỹ đầu tư khổng lồ của Tây Phương vẫn đua nhau đầu tư vào Ant Group qua hai sàn Hồng Kông và Thượng Hải do tiềm năng tăng trưởng nhảy vọt của nhóm này. Những quỹ đầu tư Âu-Mỹ thu nhiều lợi nhuận thì mới thu hút được dân chúng Tây Phương.

Một thế kẹt mà Trung Quốc phải tháo gỡ là quyết định của Hoa Kỳ phong tỏa tập đoàn Hoa Vi về linh kiện và chip điện tử. Hoa Vi là trọng điểm trong sách lược 5G và Made In China 2025 của họ Tập. Trung Quốc đang tìm mọi cách để ngừng lệ thuộc vào Mỹ trong các ngành công nghệ tiên tiến. Nay Âu-Mỹ-Nhật đều cảnh giác không để bị ăn cắp hay ép trao đổi công nghệ thì Bắc Kinh phải mua thời gian bằng cách nhữ mồi các công ty Tây Phương. Tỷ như doanh thu của công ty điện tử Qualcomm và Apple là 40% và 25% từ Trung Quốc thì Bắc Kinh sẽ điều đình để các công ty Hoa Kỳ áp lực chính phủ Mỹ ngưng lệnh phong tỏa đối với Hoa Vi.

Kinh tế chính là nội lực trong trận tranh hùng Mỹ-Trung so với quân sự chỉ là ngoại công. Biden tự hào ông từng làm việc với Tập Cận Bình trong thời gian lâu dài tức là Biden bị họ Tập lừa từ năm 2008 mà không biết! Các Tổng Thống từ Clinton, Bush cho đến Obama lúc tranh cử đều lên án Trung Quốc nhưng sau khi nhậm chức lại hòa hoản với Bắc Kinh.

Trong hoàn cảnh kinh tế Mỹ còn rất bấp bênh thì dù tâm lý chống Trung Quốc sôi động trong chính giới Mỹ nhưng Trump hay Biden có thắng cử cũng sẽ vất vã vì số người thất nghiệp và doanh nghiệp phá sản cao ngất ngưỡng – nhưng cần nhất là khôn ngoan đừng bị lừa gạt. Bài toán Hoa Vi có thể sớm giải quyết sau ngày Tân Tổng Thống nhậm chức sẽ cho thấy ông mới này đòi được Bắc Kinh nhượng bộ hay không.

***

[1] Winners and Losers. The Economist 10/10/2020

[2] China's economic recovery gains even more momentum. CNN 10/19/2020

[2a] Ant Group Set to Raise $34 Billion in World’s Biggest I.P.O. NYTimes 10/26/2020

[3] Global Banks in Hong Kong Breathe Easier Over U.S. Sanctions - WSJ 10/27/2020

[4] Ant, Vanguard Target 900 Million Users With Robo Adviser. Bloomberg 04/01/2020

 

Sunday, October 25, 2020

Vài suy nghĩ về nền dân chủ ở Mỹ: độc tài mềm (Bài 9)

Đã có quyền lực mềm tất phải có độc tài mềm (soft totalitarian). Quyền lực mềm dựa trên sự thuyết phục. Độc tài mềm dựa trên áp lực dư luận và tư duy một chiều (political correctness).

Một chế độ độc tài tức là thiếu dân chủ và cai trị bằng bạo lực, công an hay quân đội. Dân chủ phi tự do gồm những nhà nước do dân bầu nhưng sau đó dựa vào sự ủng hộ của một thành phần trong quần chúng để đàn áp tiếng nói đối lập. Độc tài mềm gồm những thế lực tuy không nắm quyền hành cai trị nhưng xử dụng sức mạnh trong truyền thông và giáo dục nhằm xây dựng hệ thống tư duy một chiều, rồi sau đó vận động biểu tình, tẩy chay hay dựa vào áp lực của dư luận để bóp chết khác biệt.

Cụ thể thì Việt Nam và Trung Quốc là độc tài. Hung, Ba Lan và Phi  tức dân chủ phi tự do. Ở Mỹ có độc tài mềm cánh tả, riêng trong cộng đồng người Mỹ gốc Việt lại có độc tài mềm cánh hữu. Xã hội loài người thật phong phú với muôn vàn màu sắc!

Cuộc chiến văn hóa hiện thời ở Mỹ có thể xem như do phe hữu chống lại nền độc tài mềm của thành phần ưu tú cánh tả vốn nắm uy quyền gần như tuyệt đối trên báo chí, các sàn thông tin (Facebook, Twitter…) và trong học đường nhằm xây dựng hệ thống tư duy một chiều, một xã hội đa văn hóa (multi-culturalism) và của toàn dân (for all) mà giới bảo thủ cho là sặc mùi xã hội chủ nghĩa – cái gì bình đẳng và của toàn dân là nhà nước hốt trọn!

Những vấn đề mà cánh tả gọi là sự thật hiển nhiên (self-evident truths) rồi nâng lên thành quyền con người (human rights) như quyền phá thai, quyền hôn nhân đồng tính, quyền của giới LGBTQ, quyền di dân dù bất hợp pháp, quyền có nhà ở, quyền có bảo hiểm y tế, quyền được hưỡng giáo dục, quyền có mức lương cao tối thiểu…thì cánh hữu cho rằng mỗi người phải tự có trách nhiệm với đời sống của chính mình mà không đòi hỏi được nhà nước bao che, nên không đồng ý và tiếp tục tranh luận.

Nói một khác, những quyền hạn phổ thông của nhân loại (universal human rights) nếu chỉ gồm mưu cầu hạnh phúc và chống độc tài, chống kỳ thị màu da, giới tính và tôn giáo thì ai cũng gật đầu đồng ý. Nhưng diễn dịch mở rộng để bao gồm thêm đủ mọi tự do như đã nói trên thì vẫn còn nhiều phản ứng ngập ngừng e ngại. Rồi dùng độc tài mềm để áp đặt tư duy một chiều (political correctness) ép buộc chấp nhận như sự thật hiển nhiên (self-evident truth) không thể tranh cãi thì gặp chống đối.

Ở Mỹ trong học đường nếu bài tỏ quan điểm chống phá thai, hôn nhân đồng tính, LGBTQ… thì thầy bị đuổi, học trò bị điểm xấu rồi bạn bè tẩy chay cô lập.

Nhiều cơ sở thương mại vì không phục vụ cho hôn nhân đồng tính và LGBTQ đã bị áp lực biểu tình tẩy chay đến khánh tận.

Báo chí dòng chính (mainstream media) và các sàn thông tin (Facebook, Twitter,…) không chỉ đưa tin mà tự phong cho chức năng đạo đức (moral authority) để thông tin một chiều, tự quyết định thật hay giả mà đục bỏ các mẫu tin không phù hợp với quan điểm của tòa soạn hay giới thượng lưu.

Đối với các nước nhỏ, giới tinh hoa Tây Âu và Hoa Kỳ dùng quyền lực kinh tế và quyền lực mềm để hù dọa áp đặt những mẫu mực đạo đức như LGBTQ, hủy bỏ án tử hình, ép buộc di dân lên các nước nhỏ…cho nên mới có làn sóng dân chủ phi tự do nổi lên ở Đông Âu, Phi, Brazil chống lại áp lực độc tài mềm từ Tây Phương.

Nghịch lý là một nhân vật như Trump lại dẫn đầu trào lưu dân túy chống độc tài mềm ở Mỹ. Điều này chẳng khác gì theo Hitler để chống Stalin! 

Khoảng phân nửa dân chúng rồi sẽ bỏ phiếu cho mỗi phe và không chắc sẽ nhìn nhận kết quả bầu cử là chính đáng, như vậy là dân chủ hay nội chiến?

 Trump 2020 hay Trump 2024?

Monday, October 19, 2020

Việt Nam: mô hình kinh tế kiểu mẫu cho Hoa Kỳ và EU?

Trong những năm gần đây Việt Nam là điểm đến lý tưởng của đầu tư Tây Phương. Sang năm 2020 nhờ kiểm soát được dịch bệnh Vũ Hán nên tăng trưởng GDP của Việt Nam có thể đứng hàng đầu thế giới ở mức 3% (so với Hoa Kỳ và Âu Châu giảm 5-7%.) Các chuyên viên ngoại quốc mà gần đây nhất gồm Ruchir Sharma [1] và Marianna Mazzucato [2] không ngớt lời ca ngợi gọi đây là phép lạ kinh tế.

Nhận xét này trái nghịch với đánh giá của nhiều nhà quan sát Việt hay gốc Việt ở trong và ngoài nước rằng tương lai kinh tế vẫn còn mù mịt nếu không có cải tổ tận gốc. Điều khác biệt là các chuyên viên Tây Phương dù đúng hay sai nhưng mở miệng đến đâu thì tiền chạy theo đó, trong khi những nhà quan sát gốc Việt, trừ phi làm việc với nhà nước Việt Nam, thường không có ảnh hưởng gì đến thương mại và đầu tư.

Ruchir Sharma là một chiến lược gia của tập đoàn Morgan Stanley nằm trong số 10 đại ngân hàng ở Mỹ, cho nên đánh giá của ông này ảnh hưởng lên các quyết định về đầu tư vào Việt Nam. Một điểm cần lưu ý là thị trường đầu tư ở Mỹ rất lớn nên chỉ cần thêm bớt 0.5% chạy sang Việt Nam vẫn đủ để giá cổ phiếu Việt Nam nhảy vọt trong khi giới đầu tư lẻ ở Hoa Kỳ không hề nhận biết được (vì tỷ lệ quá nhỏ.)

Marianna Mazzucato là giáo sư kinh tế người Ý, tuy không làm việc trong chính quyền Mỹ nhưng có rất nhiều ảnh hưởng trong cánh tả của Bernie Sander. Bà Mazzucato đã gặp và bổ túc kiến thức kinh tế cho nữ dân biểu cánh tả AOC khi vừa nhậm chức lần đầu vào Hạ Nghị Viện Mỹ. Trong lần phỏng vấn trên đài CNN [3] bà Mazzucato đã ủng hộ sách lược kinh tế Build Back Better của Joe Biden, đồng thời nhiều lần gọi mô hình kinh tế của Việt Nam là kiểu mẫu cho Hoa Kỳ và EU.

Hai căn bản trong kế hoạch Build Back Better (BBB) của Joe Biden gồm (1) mở rộng vai trò của nhà nước trong kinh tế, và (2) tăng trưởng đồng đều đến mọi tầng lớp giàu nghèo – inclusive growth. Chương trình BBB được nữ nghị sĩ cánh tả Elizabeth Warren chủ động đóng góp. Một phần quan trọng trong BBB là khoảng đầu tư công nghệ xanh mà báo chí Mỹ nhận xét không thay đổi gì so với Green New Deal của Bernie Sander và AOC. Cho nên BBB sẽ là sách lược kinh tế chính thức cho Hoa Kỳ nếu Joe Biden thắng cử, cho dù là trung tả (Biden) hay cực tả (Sander-Warren-AOC).

Bà Mazzucato kêu gọi Hoa Kỳ và EU tăng đầu tư của nhà nước giống như Việt Nam, nhưng không nhắc đến những khoảng đầu tư thất thoát và lảng phí. Bà Mazzucato nhấn mạnh đến tăng trưởng đồng đều để giảm bớt giàu nghèo ở Mỹ, nhưng không nhắc đến khoảng cách giàu nghèo tăng vọt ở Việt Nam.

Trong khi đó Ruchir Sharma khen ngợi Việt Nam hội nhập kinh tế toàn cầu dù nhiều nước khép lại cánh cửa thương mại. Ông Sharma còn nêu lên việc nhà nước Việt Nam kiểm soát hữu hiệu dịch bệnh, đồng thời đầu tư vào hạ tầng (đường xá, trường học) để phát triễn kinh tế thay vì chi tiêu cho các chương trình xã hội tốn kém. Việt Nam dù có nhiều khuyết tật nhưng tránh được các phí phạm và những khoảng nợ khổng lồ mà những quốc gia đang phát triễn thường hay vấp phải, nhờ vậy kinh tế Việt Nam phát triễn liên tục trong một thời gian dài so với những nước khác.

Dù Trump hay Biden đắc cử thì Hoa Kỳ sẽ vẫn tiếp tục đầu tư và mua bán với Việt Nam giúp nền kinh tế nước này tăng trưởng nhanh chóng.

Mô hình Việt Nam phỏng theo Trung Quốc tức là kinh tế thị trường nhưng nhà nước toàn trị đặt trọng tâm vào phát triễn kinh tế để tạo chính danh cho đảng Cộng Sản. Rất nhiều nhà quan sát từng đánh giá mô hình Trung Quốc sẽ sụp đổ nhưng dù khập khiển họ vẫn tăng trưởng ngoạn mục trong 40 năm nay. Các chuyên gia Việt nhìn thấy bất cập (giàu nghèo, môi trường, bất công, thất thoát…) nhưng đối với giới đầu tư ngoại quốc thì cơ hội đầu tư lại đến từ những mất cân đối trong số này (giá lương thấp, hư hại môi trường,…) Cho nên dù hai kết luận khác nhau nhưng nền kinh tế Việt Nam vẫn còn nhiều cơ hội cất cánh trong một thời gian dài.

Còn nếu Hoa Kỳ và EU muốn bắt chước Việt Nam (và Trung Quốc) thì nhà nước cần đầu tư vào hạ tầng (và không tăng thuế) để phát triển kinh tế tạo công ăn việc làm thay vì đổ tiền chi tiêu nhảy vọt trong các chương trình xã hội sinh ra lạm dụng và ỷ lại.

***

[1] Is Vietnam the Next ‘Asian Miracle’? by Ruchir Sharma. NYTimes 10/13/2020

[2] [3] Amanpour intervews Mariana Mazzucato. CNN Podcast

 https://www.cnn.com/audio/podcasts/amanpour?episodeguid=8eeca953-bf1d-434f-a064-ac56014baf4e

 

 

Thursday, October 15, 2020

Vài suy nghĩ về nền dân chủ ở Mỹ: tự do báo chí (Bài 8)

Hậu quả của thời đại Trump là những cơ quan ngôn luận như CNN, New York Times… trước đây được xem như mẫu mực của nền tự do báo chí toàn cầu với các thông tin trung thực, nhưng nay thiên vị về một phía mà trở nên phiếm diện một chiều.

Không một nhà báo hay cơ quan ngôn luận nào có thể hoàn toàn trung lập giữa tả và hữu. Nhưng các báo lớn (báo chí nơi đây dùng theo nghĩa rộng gồm thông tin trên tivi, radio, Internet, báo giấy, v.v…) đều cố gắng giữ uy tín và tiêu chuẩn nghề nghiệp bằng cách phân biệt giữa phần thông tin đa chiều-trung thực và những bình luận thể hiện quan điểm của người viết hay của tờ báo.

Nhưng tiêu chuẩn ngành báo ở Mỹ nay lại là phân biệt tin thật phe ta chống tin giả phe địch, tức là nhà báo trở nên quan tòa. Uy tín đối với quần chúng nơi lập trường bênh Trump (Fox) hay chống Trump (CNN) còn thái độ trung lập bị gọi là thiếu xương sống.

Thông tin bị che dấu giữa các hàng tít lớn Black Live Matter biểu tình đòi công lý (CNN) thay vì bạo loạn cướp phá tài sản (Fox); bị bóp méo khi tin về phe địch bị toà soạn phê bình là thiếu kiểm chứng, thiếu trung thực hay bị giới chuyên gia bác bỏ (phe nào cũng viện dẫn chuyên gia phía mình.)

Phần quan điểm trở thành tuyên truyền khi những nhà bình luận nổi tiếng như Paul Krugman (Nobel kinh tế) hay Thomas Friedman (tác giả quyển Thế Giới Phẳng The World Is Flat) trên New York Times nay không cần đọc nửa do các lập luận ra rả một chiều. Nhiều ký giả uy tín trên CNN như Christian Amanpour hay Fareed Zakaria (tác giả của sách nổi tiếng The Future of Freedom và The Post-American World) nay trở thành hẹp hòi thiên vị. Thông tin bị kiểm duyệt khi toà soạn tờ New York Times quyết định không đăng bài của Thượng Nghị Sĩ Tom Cotton vì cho rằng kích động cánh hữu mà trong khi lại đăng 100% những bình luận từ cánh tả, cánh cực tả hay trung hữu.

Những tiểu chuẩn của nền tự do báo chí đều bị xâm hại: không thiên vị, không bóp méo sự thật, không tuyên truyền và không kiểm duyệt.

Uy tín của nền báo chí Hoa Kỳ xuống thấp đến mức ngay trong cộng đồng Mỹ gốc Việt có nhiều độc giả mặc nhiên gạt bỏ các bản tin trên Fox hay CNN là “tin giả”. Điều này chưa từng xảy ra trước Trump lúc mà CNN vẫn được xem như cơ quan thông tấn hàng đầu.

Nhưng để tránh ngộ nhận, các báo như CNN và New York Times vẫn là nguồn thông tin uy tín về quốc tế và những khía cạnh không liên quan đến Trump như Trung Quốc, Việt Nam, Bắc Hàn, Trung Đông v.v… Tuy nhiên do ảnh hưởng của Trump bao trùm lên chính sách ngoại giao nên người đọc phải cẩn thận khi các báo này hạ thấp nhiều tin tức quan trọng như Bắc Kinh đàn áp Hồng Kông hay bang giao giữa Do Thái và nhiều nước Ả Rập trong những ngày gần đây, một phần vì không còn chổ trống trên trang đầu (90% bài vở bênh hay chống Trump) phần khác không thể giúp Trump tăng uy tín trước ngày bầu cử.

Hai tập san Foreign Affairs và The Economist vốn được xem là khuôn vàng thước ngọc cho các tư tưởng về nền Trật Tự Tự Do Toàn Cầu (Liberal World Order) nay xuống cấp khi bị phong trào dân túy lên án là khăng khăng bảo vệ quan điểm của thành phần tin hoa ưu tú (elites) mà xa rời giới bình dân và công nhân Tây Phương.

Người viết nhớ đến nhà thơ Nguyễn Chí Thiện phê phán giới tinh hoa học thuật Tây Phương qua bài thơ viết cho Bertrand Russell “Ông là một bậc triết nhân Nhưng về chính trị ông đần làm sao Ông bênh Việt Cộng ồn ào Nhưng ông hiểu chúng tị nào cho cam.”

Trong khi thông tin dòng chính (mainstream media) bị soi mòn thì thông tin dòng phụ (alternative media) bùng phát trong các e-mail dẫn giải tin tức bài vở và trên Facebook, Twitter,… Facebook được xem là sàn thông tin thật ở các nước độc tài (cho đến khi bị các nhà độc tài ép buộc xóa bỏ thông tin) nhưng lại là sàn thông tin giả ở Âu-Mỹ (cho đến khi bị chính quyền Âu-Mỹ áp lực đục bỏ thông tin.) Làm thế nào một công ty lợi nhuận tư nhân như Facebook, Youtube hay Twitter đủ thẩm quyền để kiểm duyệt ngôn luận?

Tự do báo chí là nền móng thứ tư trong dân chủ nhưng hiện không có phương sách cũng cố vai trò báo chí khi mà phương tiện truyền thông tăng vọt cùng lúc với xã hội bị chia rẽ sâu sắc như ở Mỹ hiện nay. Điều soi mòn dân chủ  không phải là tin giả mà khi người dân mang tâm lý hoang mang hoài nghi mọi thông tin để trở thành cuồng nộ hoặc là vô cảm.

Nếu so sánh thì nền chuyên chế Trung Quốc như một chiếc lòng vàng bưng bít thông tin. Nhà nước toàn quyền quyết định con chim nào xui xẻo bị mang ra làm thịt trong khi vẫn nuôi số còn lại no đủ ca hát trong lồng dù không có tự do!

 

Thursday, October 8, 2020

Mất cân bằng trong kinh tế toàn cầu: các thành phố không người ở Trung Quốc (Bài 28)

Năm 2016 báo chí Tây Phương đăng tải nhiều tin tức về các thành phố tuy mới xây nhưng không người ở Trung Quốc. Kèm theo đó là những dự đoán về khủng hoảng nhà đất sẽ khiến nền kinh tế gãy cánh (hard landing).

Đến nay thì không báo nào còn nhắc đến các thành phố ma…nay tấp nập đông người qua lại! Tình trạng chảy máu ngoại tệ bị chận đứng. Hiểm họa ngân hàng phá sản dường như lui xa.

Nhiều thách thức mới xảy đến như chiến tranh thương mại; xuất cảng giảm do tác động đại dịch Vũ Hán và do khuynh hướng bảo hộ mậu dịch toàn cầu; đại kế hoạch Made In China 2025 gặp trở ngại vì căng thẳng Mỹ-Trung. Cộng vào đó là những vấn nạn củ tiếp tục chồng chất gồm tỷ lệ nợ vẫn rất cao; lương bổng ngày càng tăng trong khi xã hội bắt đầu lão hóa. Thêm mối nguy tiềm tàng khi vai trò của nhà nước ngày càng lớn dẫn đến độc tài chính trị, bất công xã hội và mất cân đối trong kinh tế thị trường. Dù vậy, GDP tuy tăng trưởng chậm hơn những năm trước nhưng nền kinh tế của Hoa Lục vẫn có vẻ sáng sủa hơn so với Âu-Mỹ-Nhật – ngay khi đã trừ bớt 5% các khoảng báo cáo láo.

Đến khi nền kinh tế và xã hội Trung Quốc sẽ phá sản? Đây là câu hỏi làm điên đầu các chuyên viên từ 40 năm nay vì những câu trả lời đều…trật dài dài!

  1. Cuối thập niên 1980 sau khi Đặng Tiểu Bình mở cửa kinh tế lạm phát vọt lên 18%. Nợ xấu chiếm 30%GDP. Cuộc đàn áp Thiên An Môn khiến mọi người nhận xét Bắc Kinh chọn sai lề lịch sữ khi chỉ cho phép mở cửa thị trường mà không dân chủ hóa.
  1. Cuối thập niên 1990 khi khủng hoảng tài chính Đông Á bùng nổ nhưng Trung Quốc được khen ngợi góp phần tạo ổn định thị trường do không phá giá đồng Nhân Dân Tệ. Ngược lại cũng có nhiều tiên liệu đảng Cộng Sản Trung Quốc sẽ sớm tàn lụi theo cơn chấn động kinh tế không khác gì các chế độ độc tài ở Indonesia, Phi, Nam Hàn và Đài Loan.
  1. Sang đầu thế kỷ thứ 21 khi Trung Quốc tham gia WTO nhiều chuyên gia dự đoán cạnh tranh quốc tế sẽ đánh gục các tập đoàn quốc doanh kém hiệu năng khiến hàng chục triệu công nhân viên nhà nước bị mất việc; cộng thêm vào đó một tầng lớp trung lưu mới nổi lên tất yếu sẽ dẫn đến cách mạng dân chủ. 
  1. Cuối thập niên 2010 trong lúc Âu-Mỹ chao đảo với khủng hoảng địa ốc và tài chánh thì kinh tế Trung Quốc nhảy vọt qua mặt Nhật để tiến lên hàng thứ nhì trên thế giới. Bắc Kinh từ bỏ lập trường “dấu ánh đèn trong trấu” của Đặng Tiểu Bình để theo đuổi chính sách trổi dậy nước lớn. 
  1. Kích cầu từ năm 2007-08 dẫn đến tình trạng cho vay và đầu tư phí phạm. Khi nợ tăng lên chồng chất thì Trung Quốc kiểm soát và siết chặt tín dụng. Chính sách nặng tay của Bắc Kinh khiến thị trường nhà đất và địa ốc cuốn cuồn sụp đổ dẫn đến nguy cơ chảy máu ngoại tệ ồ ạt năm 2016. Nhiều chuyên viên tiên liệu nền kinh tế sẽ gãy cánh (hard landing.) 

Nhưng sau đó thị trường ổn định trở lại khi Bắc Kinh kiểm soát việc chuyển tiền ra nước ngoài, nới lỏng tín dụng trong nước, tăng chi và tăng giám sát nhằm thúc đẩy tăng trưởng. Nợ vẫn rất cao nhưng không còn nhảy vọt. Nhà nước kích thích kinh tế (kiểu giống như Mỹ tiếp tục in tiền) tức là đầu tư sẽ tiếp tục kém hiệu quả nhưng mối lo kinh tế gãy cánh không còn nửa. 

Tóm lại, Trung Quốc trong suốt 40 năm tuy nhiều lần chao đảo nhưng không sụp đổ. Trái lại Hoa Lục tăng trưởng ngoạn mục trong khi đi ngược chiều so với liều thuốc của giới kinh tế gia Tây Phương, tức là tăng thay vì giảm vai trò lãnh đạo của nhà nước. Dĩ nhiên thầy bói nào tiên đoán “anh sẽ chết” thì rồi sẽ đúng vì ai cũng chết, cho nên bài này tiếp tục cố gắng đóng góp một cái nhìn về ưu và khuyết điểm của mô hình Trung Quốc để lại dự đoán sẽ gãy cánh hay không! 

Tiêu biểu qua câu chuyện các thành phố ma nay tấp nập đầy sinh hoạt và người ở, Bắc Kinh đã giải quyết khủng hoảng địa ốc bằng nhiều biện pháp mà không một nhà nước dân chủ nào có thể thực hiện được! 

  1. Phá xập hàng triệu dãy chung cư củ kỷ và hàng ngàn làng mạc nhỏ rải rác ở nông thôn để di dời dân chúng vào các khu phố không người. Kèm theo là cung cấp hộ khẩu cho những gia đình di cư để họ được hưởng các quyền lợi về y tế và giáo dục con cái ở những thành phố đang mở mang (hộ khẩu trong Bắc Kinh, Thượng Hải, Thẩm Quyến, …tiếp tục bị siết chặt nên đắt hơn vàng.) 

Biện pháp này tạo ra lạm quyền, tham nhũng, bất công và phẩn nộ trong xã hội nhưng bù lại giúp dân chúng có nhà ở mới, có cơ hội tìm việc làm cùng các dịch vụ y tế và giáo dục trong thành phố mà nông thôn không cung cấp được. Canh tác ở dưới quê cũng được hữu hiệu hóa vì đất nông nghiệp không còn bị chia thành manh múm 

Nếu so sánh với Việt Nam tham nhũng cướp nhà dân để xây khu đất công nghiệp hay du lịch khiến dân oan phẩn uất nhưng bù lại GDP tăng trưởng (cho dù giàu nghèo vô cùng chênh lệch) nhờ cơ hội đầu tư mới. 

  1. Thị trường địa ốc và giá đất tăng nhanh trở lại khi nhà nước giải quyết được các khu phố ma không người ở. Các địa phương và công ty quốc doanh trước đây kiếm tiền hay mượn tiền nhờ sở hữu đất đai (gọi là của toàn dân) nên khi giá đất hạ sinh ngập nợ, nay giá đất tăng tuy nợ không giảm nhưng tỷ lệ nợ xuống đến tầm mức có thể kiểm soát được. 
  1. Chỉ tiêu cho các địa phương trước đây chỉ nhắm vào tăng trưởng nay kèm theo đánh giá tín dụng (để địa phương bớt đầu tư lãng phí) lẫn đo lường mức độ “hạnh phúc” của quần chúng (qua số lần biểu tình hay theo dõi các phát biểu trên Internet.) Các địa phương một mặt ngã theo phe Tập (để được giảm tội) nhưng đồng thời bớt làm bậy (để dân chúng bớt phẩn nộ.) Bù lại Bắc Kinh nhắm mắt cho địa phương đe dọa các phong trào quần chúng để không nổi lên quá trớn. 
  1. Nợ xấu bớt đi nên thị trường tài chánh tái ổn định. Nhà nước cấp vốn và ra lệnh các ngân hàng mạnh sát nhập những ngân hàng yếu kém nhằm kiểm soát không cho vay bừa bải như trước, một mặt che dấu các khoảng nợ của công ty quốc doanh nhưng đồng thời ép buộc những công ty này phải canh tân hóa. Biện pháp nói trên tuy trái với nguyên tắc đào thải của thị trường tự do nhưng hữu hiệu vì củng cố hệ thống ngân hàng và khôi phục niềm tin trong dân chúng mà không sinh hổn loạn. 
  1. Nhà nước đầu tư xây xa lộ, phi trường, xe lửa và internet nối liền các thành phố nhỏ. Các địa phương chiêu dụ công ty về nhờ giá nhân công hạ, đất rẻ và hạ tầng đầy đủ so với Bắc Kinh, Thượng Hải v.v… 
  1. Khi dân chúng có nhà ở và việc làm thì tiêu xài rộng rải. Trái với liều thuốc của nhiều kinh tế gia Tây Phương là nền kinh tế Trung Quốc phải giảm đầu tư mà tăng tiêu thụ, Bắc Kinh tăng đầu tư để thúc đẩy tiêu thụ và tăng trưởng kinh tế.

Ở Mỹ và Âu Châu giải quyết khủng hoảng phần lớn chỉ qua biện pháp tiền tệ (monetary policy – in tiền và hạ thấp tín dụng) của Ngân Hàng Trung Ương thay vì phối hợp nhịp nhàng với ngân sách nhà nước (fiscal policy - đầu tư hạ tầng để kích cầu) vì giữa Hành Pháp và Quốc Hội (Mỹ) hay giữa Bắc và Nam Âu (Âu Châu) cãi nhau chí choé. Trong khi đó ở Trung Quốc đảng Cộng Sản toàn trị đạo diễn cả ngân sách lẫn tiền tệ từ trung ương đến địa phương, cho dù sinh nhiều bất cập nhưng so ra vẫn hữu hiệu hơn Âu-Mỹ.

Điều này cũng giống như đối phó với đại dịch Vũ Hán, ở Trung Quốc tuy tàn nhẫn nhưng hiệu quả so với tình trạng hổn loạn của Anh-Mỹ.

Churchill đã nhận xét “Dân chủ tồi tệ hơn cả, duy chỉ một điều là các hệ thống chính trị khác đều được thử qua và thất bại.” Khi dân chủ hổn loạn thì dân chúng mơ ước mẫu người hùng hay minh quân trị nước. Nhưng lịch sữ cho thấy các triều đại đều bắt đầu với minh quân và kết thúc bằng bạo chúa.

Nước Tàu hiện có minh-bạo-chúa! Báo chí Trung Quốc hay nhắc rằng mỗi triều đại thường kéo dài 150-200 năm, tức là đảng Cộng Sản chỉ mới đi nửa đoạn đường (so với nền dân chủ Hoa Kỳ nay già cổi sau 240 năm). Bài sau sẽ phân tích về những ưu và khuyết điểm của mô hình Tư Bản Nhà Nước ở Trung Quốc.


Sunday, September 27, 2020

Vài suy nghĩ về nền dân chủ ở Mỹ: Tối Cao Pháp Viện và cuộc chiến văn hóa (Bài 7)

 Việc qua đời của Thẩm Phán Ruth Ginsberg và Tổng Thống Donald Trump đề cử Tân Thẩm Phán Amy Coney để được Thượng Nghị Viện (với đa số thuộc đảng Cộng Hòa) gấp rút thông qua không đầy 40 ngày trước bầu cử đã khiến báo chí và dư luận nổi lên làn sóng tranh luận gay gắt gọi đây là cuộc chiến văn hóa sống còn trong nước Mỹ. CNN hôm 09/26/2020 chạy hàng đầu bài bình luận rằng đây là cuộc đão chánh do phe bảo thủ chuẩn bị từ nửa thế kỷ nay [1]. Bài viết này sẽ tìm hiểu giữa Tòa Án Tối Cao lại có liên hệ gì đến cuộc chiến văn hóa vốn âm ỷ trong suốt 50 năm nhưng nay bùng nổ làm rạn nứt xã hội Hoa Kỳ, không kém gì cuộc Cách Mạng Văn Hóa tại Trung Quốc vào thập niên 70.

Nhưng trước cả cuộc chiến văn hóa của thập niên 60 còn có cuộc chiến kinh tế từ thập niên 30. Sau Đại Khủng Hoảng 1929 Tổng Thống Franklin Roosevelt đưa ra chương New Deal bảo vệ công đoàn và quyền lợi người lao động theo mô hình Dân Chủ Xã Hội do John M. Keynes đề xướng. Ngược lại không ít dân Mỹ chủ trương tiếp tục tư bản kinh tế thị trường (free market) mà không có sự can thiệp của nhà nước dựa trên quan điểm của Adam Smith; cộng thêm vào đó là cuộc Cách Mạng Tháng Mười năm 1917 ở Nga khiến cánh tự do (libertarian) ở Mỹ cho rằng các tư tưởng xã hội hô hào giải quyết giàu nghèo và bình đẳng xã hội sẽ dẫn đến cộng sản tước đoạt quyền tự do và tài sản của dân chúng. Văn hóa nơi đây hiểu theo nghĩa rộng là cuộc chiến giữa hai lý tưởng tự do và cộng sản.

Nhảy vọt sang thế kỷ thứ 21 thì bài bình luận của CNN cho rằng bà Amy Comey nếu được bỏ phiếu vào Tối Cao Pháp Viện sẽ đưa cánh bảo thủ chiếm đa số 6-3 để đão ngược truyền thống New Deal gần 100 năm nay với các quyết định không thuận lợi về mức lương tối thiểu của người lao động, về số ngày nghĩ sau khi sinh con (maternity leave), hay quyền hạn (giới hạn) của nhà nước trong các phán quyết liên quan đến cạnh tranh và độc quyền của thị trường. Cho nên ngành Tư Pháp có ảnh hưởng trực tiếp đến vai trò của nhà nước trong nền kinh tế Hoa Kỳ. Cánh cấp tiến cho rằng chính quyền phải can thiệp để tạo công bằng xã hội, còn đối với phe bảo thủ thì tự do kinh tế chính là tự do.

Nhưng tiếp theo cuộc chiến kinh tế từ thập niên 30 là cuộc chiến văn hóa của thập niên 60, khi Tổng Thống Lyndon B. Johnson đưa ra The Great Society thúc đẩy trào lưu dân quyền (Civil Rights) bình đẳng màu da, giới tính (women suffrage) và gọi đây là bước mở rộng của truyền thống New Deal của Franklin Roosevelt. Ngược lại trong khi đảng Dân Chủ dưới thời Roosevelt bênh vực giới thợ thuyền (blue collar) sang giai đoạn Johnson lại nghiêng sang bảo vệ nử quyền, di dân và người thiểu số, LGBTQ, hôn nhân đồng tính, phá thai và xã hội đa văn hóa (multi-cultural). Thành phần lao động lại bị mất việc vì toàn cầu hóa do các Tổng Thống vừa Dân Chủ lẫn Cộng Hòa đề xướng (Clinton, Bush, Obama). Giới công nhân ở vòng đai han rỉ (Rust Belt) xem rằng bị phản bội nên tức giận ngả theo trào lưu dân túy của Donald Trump năm 2016.

Trong khi đó giới bảo thủ và trung lưu thành phố lại phẩn nộ vì truyền thống và các giá trị lịch sử của Hoa Kỳ bị đe dọa. Cánh cấp tiến (progressive) chủ trương một xã hội đa văn hóa thay vì đặt trên nên tảng Ki-Tô Giáo; quyền phá thai, LGBTQ, hôn nhân đồng tính, di dân; giới hạn các sinh hoạt của Tin Lành hay Thiên Chúa Giáo ngoài công cộng; xóa bỏ hình ảnh của các nhà lập quốc (Founding Fathers); người da trắng sẽ trở thành thiểu số trên chính đất nước họ dựng nên. Một số đông trong giới trung lưu thành phố đổ dồn phiếu cho Donald Trump năm 2016 và họ sẽ quyết định cho kết quả bầu cử năm 2020. Cho nên cuộc chiến đưa pheo bảo thủ chiếm đa số ở Tối Cao Pháp Viện có giá trị quyết định cho cuộc chiến văn hóa trong một thế hệ sắp tới (mỗi Thẩm Phán có thể tại vị 30-40 năm) khi xem xử liên quan đến tôn giáo, LGBTQ, hôn nhân đồng tính, di dân, v.v…

Nếu cuộc chiến văn hóa sẽ quyết định cho cuộc bầu cử 2020 thì đối với xã hội Mỹ không có mặt trận nào quan trọng hơn Tối Cao Pháp Viện với các chiến trường tiêu biểu gồm Roe vs. Wade (phá thai), quyền cầu nguyện trong trường công (school prayer) và Obamacare (bảo hiểm y tế).

Nhưng không nên hiểu lầm là các vị quan toà trong Tối Cao Pháp Viện phán xử thiên vị theo quan điểm cá nhân hay bè phái. Trái lại các Thẩm Phán đều tôn trọng Hiến Pháp và tính độc lập của Tòa Án. Vấn đề là chính trong ngành Tư Pháp cũng chia ra hai trường phái diễn giải Hiến Pháp theo nghĩa rộng hay hẹp, tức là Originalism (Nguyên Thủy) hay Cấp Tiến.

Các Thẩm Phán bảo thủ theo lập trường Originalism diễn giải Hiến Pháp theo ý nghĩa nguyên thủy của các nhà Lập Quốc vì đây mới là nền tảng của Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ. Nếu cần sửa đổi thì phải theo tiến trình Tu Chính chớ quan tòa không được quyền tùy tiện thêm bớt.

Các Thẩm Phán Cấp Tiến quan niệm rằng Hiến Pháp là một văn kiện sống cần được diễn giải thích hợp theo khung cảnh xã hội. Thí dụ năm 1779 y khoa không có phá thai hay chuyển giới, không có Facebook và Google, chưa có nhu cầu bảo vệ môi trường nên nay Hiến Pháp phải được hiểu trên nghĩa rộng để thích hợp theo những thay đổi nhanh chóng mà tiến trình tu chính không thể nào bắt kịp.

Một cánh trong giới cấp tiến còn chủ trương Judicial Activism (ngành Tư Pháp năng động) tức là Tòa Án không chỉ thụ động áp dụng luật pháp mà còn là nhân tố tích cực (active) thúc đẩy tiến bộ theo nghĩa rộng của Hiến Pháp. Cánh này bị giới bảo thủ chỉ trích là Judicial Legislation, tức là quan tòa làm ra luật thay vì thi hành pháp luật.

Xã hội Mỹ lúc nào cũng sôi sục như một phòng thí nghiệm trưng bày không che dấu các vấn nạn của thời đại như màu da (Black Live Matter), nữ quyền (Me Too), di dân, LGTBQ, hôn nhân đồng tính, phá thai, fake news, Facebook v.v… Có người cho rằng Hoa Kỳ không đơn thuần là một quốc gia mà còn là một vùng đất của những ý tưởng, cho nên Mỹ dù bị chê cười hay tán thưởng thì thế giới vẫn sát sao theo dõi. Liệu những tranh luận gay gắt này có thể giúp nền dân chủ Hoa Kỳ mạnh vì nhiều sức sống, hay là lực ly tâm khiến xã hội rạn nứt? Chúng ta đang sống trong một của những khúc quanh lịch sử đó.

[1] The nomination of Amy Coney Barrett to the Supreme Court could solidify a revolution that has been a half-century in the making – CNN 09/26/2020