Friday, September 18, 2020

Mất cân bằng trong kinh tế toàn cầu: ba cuộc cách mạng xã hội và ba mô hình kinh tế tư bản Mỹ (Bài 27)

Một cách khái quát, nước Mỹ:

(1)   thành hình năm 1776 theo mô hình kinh tế tự do của Adam Smith;

(2)   mở rộng vai trò của nhà nước theo dạng Dân Chủ Xã Hội của John M. Keynes qua các chính sách New Deal của TT Roosevelt (1933) và Great Society (1964) của TT Johnson;

(3)   trở lại với thị trường tự do theo Milton Friedman từ lúc TT Reagan đắc cử năm 1980.

Các nhà lập quốc Mỹ và Adam Smith, Roosevelt-Keynes và Reagan-Friedman sống cùng giai đoạn nên phải đối diện với những thách đố chung vào các khúc quanh lịch sử: cách mạng cơ khí, cách mạng Nga 1917, Đại Khủng Hoảng 1929, Hitler thập niên1930, Chiến Tranh Lạnh và Việt Nam 1950-80, toàn cầu hóa 1990… Cho nên tư tưởng của Adam Smith, Karl Marx, Keynes, Friedman, và gần đây nhất là Thomas Piketty (sau cuộc Đại Suy Trầm 2008) cùng sự tiến hóa của mô hình kinh tế tư bản kiểu Mỹ không phải đơn lẻ “từ trên trời rơi xuống” mà là kết quả của những tranh luận gay gắt ở các giai đoạn thăng trầm làm thay vận mệnh nhân loại. Bài này vén một bức màn tí teo nhìn vào ba khúc ngoặc trọng đại nói trên ở Mỹ.

Khi Hoa Kỳ thành hình năm 1776 vai trò của nhà nước trong kinh tế rất hạn chế chỉ để bảo vệ các quyền sở hữu trí tuệ, đất đai, tài sản cùng giải quyết kiện tụng thương mại. Thị trường tự do được điều hành bởi bàn tay vô hình (the invisible hand) của Adam Smith.

Thế Chiến Thứ Nhất rồi sau đó là cách mạng Nga 1917, Đại Khủng Hoảng 1929 lần lượt xãy đến có vẻ đúng như tiên đoán của Karl Marx rằng chủ nghĩa Tư Bản đang tàn lụn. Nhưng đại chiến thứ nhất cùng đại khủng hoảng toàn cầu lại sản sinh thêm trào lưu Quốc Xã tuy đối nghịch nhưng nguy hiểm không kém Cộng Sản.

Cho nên kinh tế gia John M. Keynes chủ trương không thể để mặc bàn tay vô hình của Adam Smith điều tiết thị trường tự do. Trái lại nhà nước bắt buộc phải mang trọng trách giải quyết nạn thất nghiệp, tình trạng giàu nghèo và bất công xã hội để ngăn chận bạo loạn và sự trổi dậy của cực đoan cánh tả (Mác Xít) hay cánh hữu (Phát Xít). Keynes vốn ưa chuộng nếp sống tư sản và tự do nên đưa ra mô hình Dân Chủ Xã Hội như một giải pháp ngăn chận độc tài Cộng Sản (Lenin-Stalin) và độc tài Quốc Xã (Hitler).

Dù Keynes ở Anh Quốc nhưng Âu Châu lúc đó vẫn còn thuộc địa và bị xâu xé giữa các quyền lợi quốc gia nên không xây dựng Dân Chủ Xã Hội. Ngược lại để đối phó với Đại Khủng Hoảng 1929 Tổng Thống Roosevelt ở Mỹ cho ra đời kế hoạch New Deal (1934) gồm trợ cấp thất nghiệp và xã hội (Social Security Act). Dân Mỹ phản đối chiến tranh nên cô lập không can thiệp ra ngoại quốc từ sau Thế Chiến Thứ Nhất. Cho nên mô hình Dân Chủ Xã Hội theo Keynes phát triễn ở Hoa Kỳ sớm hơn Châu Âu.

Vai trò của nhà nước Mỹ tăng vọt theo chi phí cho Thế Chiến Thứ Hai; sau đó là các kế hoạch đầu tư hạ tầng (hệ thống xa lộ liên bang) và giáo dục cho cựu quân nhân (GI Bill) để giải quyết thất nghiệp sau chiến tranh. Đồng thời nước Mỹ lại hướng ngoại khi chi tiêu cho quốc phòng, viện trợ tái thiết Âu-Nhật, chiến tranh Triều Tiên nhằm ngăn chận hiểm họa cộng sản; Hoa Kỳ can thiệp vào Trung Đông để bảo vệ nguồn dầu hoả cho tư bản toàn cầu. Ngược lại châu Âu hướng nội để phát triễn mô hình Dân Chủ Xã Hội (dưới cánh dù bảo vệ an ninh của Mỹ) chú trọng cải thiện dân sinh vì quá sợ chủ nghĩa cộng sản và dân tộc cực đoan. Trong khi đó chủ nghĩa thực dân nhanh chóng tàn lụi.

Đến thời Tổng Thống Johnson ở Mỹ lại thêm một bước nhảy vọt Great Society (1964) tiếp nối cho New Deal (1934) của Roosevelt, khi chính quyền can thiệp giải quyết kỳ thị nam nữ, màu da (Civil Right Act) và chống nghèo (War on Poverty) - tức là nhà nước không chỉ cung cấp mạng lưới an sinh mà còn tích cực thay đổi bộ mặt xã hội.

Nhưng không thể gọi Mỹ là Dân Chủ Xã Hội vì Tổng Thống Johnson sa lầy trong chiến tranh Việt Nam; Mỹ lại hậu thuẩn cho nhiều chính quyền độc tài. Trong khi Âu Châu tiến xa theo Dân Chủ Xã Hội thì Hoa Kỳ bị cánh tả lên án là thực dân kiểu mới. Ngược lại cánh hữu tố cáo nhà nước quá nhiều quyền hạn xâm phạm đến tự do cá nhân và kinh tế thị trường, và mô hình Dân Chủ Xã Hội của Keynes chỉ là chủ nghĩa xã hội trá hình tiến dần đến chia đều tài sản.

Các chi phí cho xã hội (Great Society) và Chiến Tranh Lạnh tăng nhanh, cộng thêm cuộc khủng hoảng dầu hỏa 1972 khiến lạm phát nhảy vọt. Thuế cao, chi tiêu nhà nước đè bẹp đầu tư tư nhân, thất nghiệp lan tràn và những cuộc biểu tình rầm rộ cho dân quyền và chống chiến tranh khiến dân Mỹ cảm thấy bi quan. Nhiều người tiên đoán Nhật sẽ qua mặt Mỹ.

Tổng Thống Reagan đắc cử năm 1980 với câu nói “Nhà nước gây tai hại thay vì giải đáp” (Government is not the solution to our problem, Government is the problem); chủ trương thị trường tự do (laissez faire) và giảm thuế để khuyến khích đầu tư (supply side). Kinh tế gia Milton Friedman có tầm ảnh hưởng lớn từ năm 1980-2008.

Khi Liên Bang Xô Viết sụp đổ vào năm 1990 thì hai cánh tân bảo thủ (neo-conservatism) và tân tự do (neo-liberalism) cùng bốn đời Tổng Thống Bush (cha) Clinton, Bush (con), Obama thúc đẩy trào lưu toàn cầu hóa gồm dân chủ hóa và tự do mậu dịch. Bush (cha) và Clinton thắng lợi khi can thiệp quân sự vào Iraq và Kosovo; ngược lại Bush (con) sa lầy trong chiến tranh Iraq lần 2. Thương mại toàn cầu khiến nhiều người Mỹ mất việc trong khi laissez faire và tự do tài chánh (financial liberation) là những đợt sóng ngầm dẫn đến cuộc Đại Khủng Hoảng 2008. Các xáo trộn xã hội năm 2016 dẫn đến trào lưu dân tộc cánh hữu Donald Trump 2016.

Từ năm 2008 và nhất là sau Đại Dịch Vũ Hán 2019 vai trò của nhà nước tăng vọt nhằm chống đỡ nền kinh tế. Sách “Capital in the 20 Century” của Thomas Piketty là những phân tích dẫn đến sự trổi dậy trở lại của trào lưu Dân Chủ Xã Hội Bernie Sander, Elizabeth Warren và thuyết Tân Tiền Tệ (Modern Monetary Theory) rằng chính quyền phải giải quyết hố sâu giàu nghèo và bất công xã hội. Ngược lại cánh hữu nổi lên theo Donald Trump chống mậu dịch tự do và đòi cắt giảm vai trò của nhà nước trong kinh tế.  Trump, Sander và Warren đồng ý Hoa Kỳ không thể làm sen đầm quốc tế thay vì tạo công ăn việc làm trong nước Mỹ. Còn Biden theo cánh trung nhưng ngày càng yếu, cho nên dù bầu cử 2020 kết quả ra sau thì Mỹ sẽ nghiêng về phía tả hay hữu.

Sự trổi dậy của Trung Quốc, toàn cầu hóa và điện toán hóa tác động lên lịch sữ nhân loại không thua gì cách mạng cơ khí, chủ nghĩa thực dân, cộng sản, phát xít và hai cuộc Đại Chiến. Nhiều người cho rằng nước Mỹ đang quặn mình chuẩn bị cho một cuộc cách mạng lần thứ 4. Có những dân tộc chọn lựa đúng (Mỹ 1776, Trung Quốc mở cửa thị trường 1980) hay sai (Nga 1923, Đức 1933, Trung Quốc Cách Mạng Văn Hóa 1966) vào các khúc quanh của lịch sử. Thiên cơ bất khả lậu, chưa ai dự đoán tương lai nước Mỹ và thế giới sẽ ra sao.

Đó là sơ lược lịch sử kinh tế nước Mỹ trong vòng 4 trang giấy (thay vì 4000 trang!)


Monday, September 7, 2020

Vài suy nghĩ về nền dân chủ ở Mỹ: cuộc chiến văn hóa (Bài 6)

Trump là một nghịch lý: tỷ phú địa ốc nhưng được giới công nhân thợ thuyền bỏ phiếu; thô lỗ và thiếu đạo đức nhưng được giới tôn giáo và thành phần bảo thủ liêm chính ủng hộ. Ngay nhiều người bỏ phiếu cho Trump cũng không chối cải ông ta thiếu tư cách lãnh đạo nhưng tại sao vẫn còn tiếp tục ung hộ? Bởi vì họ xem Trump là cơ hội cuối cùng trong cuộc chiến văn hóa sống còn đối với chủ nghĩa tự do (liberalism) để phục hồi nước Mỹ.

Những lời phát biểu của Trump tuy bề ngoài thay đổi như chong chóng nhưng từ thập niên 80 đến nay lại thể hiện hai quan điểm vô cùng thống nhất, rằng Mỹ bị Tàu gạt và Hoa Kỳ bị suy đồi do chủ nghĩa tự do. Báo chí dùng chử Trumpism (chủ nghĩa Trump) ám chỉ tâm lý cuồng Trump, còn giả sử hỏi Trump rằng Trumpism nghĩa là gì có lẽ ông ta cũng không biết vì không phải là người trọng sách vỡ! Dù vậy với nổ lực phân tích một hoàn cảnh xã hội mù mịt (và mù quáng) nên người viết định nghĩa Trumpism bao gồm hai khía cạnh như sau:

(1) chống chủ nghĩa tự do

(2) ngăn chận sự bành trướng của Trung Quốc. 

Trước tiên nên tìm hiểu thế nào là tự do, vì ở Mỹ các chử liberal, liberalism và liberal world order lại mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy theo cách xử dụng: 

  1. Nhìn về cánh tả cổ điển (classical left - từ khoảng sau 1930), liberalism đồng nghĩa với công đoàn và Mác-Xít hô hào chủ nghĩa xã hội (socialism) dùng nhà nước cướp đoạt tài sản và hạn chế quyền tự do cá nhân (để khích động quần chúng cánh hữu nên ngày nay gọi là theo kiểu Bernie Sander) 
  1. Nhìn sang cánh tả cấp tiến (progressive left), liberalism bắt đầu với trào lưu Nhân Quyền (Civil Rights), Phụ Nữ Bỏ Phiếu (Women Suffrage) và chống chiến tranh Việt Nam (Anti-War, Peace & Love) của thập niên 60. Đến gần cuối thế kỷ 20 thêm vào LGTBQ, hôn nhân đồng tính, tự do phá thai, di dân, xã hội đa văn hóa (multi-cultural), đa dạng (diversity), đặt vai trò trọng tâm của nhà nước nhằm tạo bình đẳng và xóa bỏ khoảng cách giàu nghèo, và gần đây là bảo vệ môi trường. Các phong trào cánh tả như Black Live Matter và Antifa bị giới bảo thủ lên án do thành phần Mác-Xít và vô chính phủ (anarchist) giật dây – tương tự như phong trào sinh viên và tôn giáo ở miền Nam Việt Nam trong thập niên 60 bị cộng sản trà trộn. Di dân, xã hội đa văn hóa và đa dạng đều bị xem là đe dọa đến nền tảng văn hóa Ki-Tô Giáo (Chistianity) của Hoa Kỳ và Tây Phương. Nhà nước lớn mạnh (big government) và bảo vệ môi trường đe dọa tính cạnh tranh và công ăn việc làm của dân chúng. 
  1. Bước sang cánh hữu cổ điển (classical right), tự do tức là thị trường tự do (free market); hoặc mô hình tư bản (capitalism) đối nghịch với chủ nghĩa xã hội (socialism). 
  1. Nhìn về hai cánh tân bảo thủ (neo-conservatism) và tân tự do (neo-liberalism) thì tự do lại hàm ý liberal world order (trật tự thế giới tự do) do Hoa Kỳ dẫn đầu từ sau khi Chiến Tranh Lạnh chấm dứt. Cánh hữu đề cao can thiệp quốc tế (interventionism) để phát huy thế giới tự do (free world). Hai cánh tả và hữu đều hô hào toàn cầu hóa (globalization) và tự do giao thương (free trade). Vì thế giới tự do và tự do mậu dịch được xem là điểm chung cuộc của lịch sử (the End of History) nên Mỹ có trách nhiệm phải bảo vệ và phát triển qua hình thức liên minh và hợp tác quốc tế với NATO, WTO, TPP, v.v… bằng ngoại giao (diễn tiến hòa bình ở Trung Quốc và Việt Nam, dân chủ hóa Trung Đông), thương mại (cấm vận Iran, Bắc Hàn, Nga) hay quân sự (Kosovo, Iraq, biển Đông.)

Trumpism chỉ đồng ý với điểm 3 (free market) mà chống 1 (socialism), 2 (immigration, diversity, multi-culturalism, big government, environmentalists) và 4 (Mỹ không làm sen đầm quốc tế, không để cho Tàu gạt và không bị đồng minh “ăn quịt” (free riders).) Nhìn như vậy mới hiểu tại sao Trump vừa thóa mạ đối thủ Dân Chủ lại mạt sát đảng Cộng Hòa phía George W. Bush, John McCain,… do không đặt quyền lợi nước Mỹ trước tiên (American First) mà lại khờ khạo đi làm sen đầm quốc tế trong khi bị thế giới lợi dụng qua WTO, NATO, v.v…

Để so sánh:

  • Cánh tả của Bernie Sander và Elizabeth Warren thiên về điểm 1 (socialism), đề cao điều 2 (immigration, diversity, multi-culturalism, big government, environmentalists), hạn chế điểm 3 (free market) mà lại tương đồng với Trump chống điều 4 (không can thiệp quốc tế (interventionalism) và giới hạn tự do mậu dịch (free trade).)
  • Cánh trung tả của Biden lại chấp vá ủng hộ cả ba điểm 2-4 ngoại trừ điều 1 (socialism), nói cách khác là trở lại tình trạng với nước Mỹ mê ngủ mà tưởng mình dẫn đầu thế giới.

 Thêm một so sánh khác thì cuộc chiến văn hóa ở Mỹ hiện nay làm lung lay xã hội không khác gì Cách Mạng Văn Hóa (Cultural Revolution) ở Tàu trong thập niên 60.

 Khi nhìn vấn đề như trên thì mới hiểu tại sao:

Trump căm ghét bà Merkel vì nước Đức đòi duy trì NATO (nhưng ăn quịt không chi tiền), mở cửa cho tỵ nạn Hồi Giáo (đe dọa nền văn minh Ki-Tô Giáo của Tây Phương) và tự do mậu dịch (có lợi cho Tàu.)

Trump thân thiện với Putin (Nga), Viktor Orban (Hung), Duterte (Phi) dù độc tài nhưng đều chống LGTBQ và xã hội đa văn hóa. Nga và Đông Âu còn tuyên truyền ngăn chận cuộc xâm lăng của Hồi Giáo vào Âu Châu.

Trump hợp ý với Modi (Ấn) và Erdogan (Thổ) cho dù họ không thuộc Ki-Tô Giáo nhưng tự hào và phát huy hai nền văn hóa truyền thống của Ấn Độ Giáo và Hồi Giáo. 

Với Việt Nam thì Trump nửa tin nửa ngờ: biết Việt Nam mánh khoé gian lận trong thương mại (còn tệ hơn cả Tàu) nhưng bù lại dùng Việt Nam để chận Trung Quốc (ngược lại cũng bị CSVN lợi dụng dù đu dây Mỹ-Trung nhưng vẫn tựa vào Tàu làm chính để làm giàu và củng cố quyền lực.) 

Cho nên ở ngoại quốc khi đọc tin tức về Mỹ dễ hiểu lầm nếu không quen thuộc cách dùng những chữ như liberal, liberalism, liberal world order trong khung cảnh xã hội Mỹ. Đối với người Việt và Mỹ gốc Việt ủng hộ Trump thì chống Tàu là chính, trong khi đối với dân Mỹ dù Dân Chủ hay Cộng Hòa thì cuộc chiến văn hóa (cultural war) giữa hai quan điểm cấp tiến và bảo thủ mới định đoạt cho tương lai nước Mỹ. 

Theo cách nhìn này nên trong đại dịch Vũ Hán Trump lên án Trung Quốc là nguyên nhân gây dịch bệnh; ngược lại đảng Dân Chủ tố cáo lề lối ứng xử hổn loạn đối với đại dịch của Trump. Nhưng đến lúc Black Live Matter nổi lên đảng Dân Chủ kêu gọi bình đẳng màu da và xoá bỏ các di tích nô lệ thì Trump phản đòn bằng cách nhấn mạnh đến trật tự xã hội (Law and Order) và công lao các nhà lập quốc. Cho dù không phủ nhận những ma thuật chính trị mỵ dân nhưng cần nên thấy đây chính là hai bộ mặt trong cuộc chiến văn hóa muôn hình vạn trạng quyết định cho bầu cử 2020.

Sunday, August 30, 2020

Vài suy nghĩ về nền dân chủ ở Mỹ: bước thoái trào của nền dân chủ toàn cầu

 

Một nhận xét đáng kinh ngạc là chỉ trong vòng 4 năm 2015-19 trào lưu dân tộc chủ nghĩa và dân túy cánh hữu đồng loạt nở rộ nắm các chính quyền cử từ Đông sang Tây: Á Châu có Duterte (Phi), Hun Sen (Cam Bốt), Modi (Ấn), Erdogan (Thổ); Đông Âu gồm Viktor Orban (Hung), Law and Justice (Ba Lan); Tây Âu có Brexit (Anh), Marie Le Pen (Pháp – bà thất cử Tổng Thống nhưng hứa hẹn sẽ còn hiệp hai); Bắc Mỹ làTrump (Hoa Kỳ); Nam Mỹ gồm Obrador (Mễ) và Bolsonaro (Brazil). Trường hợp của Hun Sen, Viktor Orban, Law and Justice, Erdogan đã lãnh đạo từ trước năm 2015 nhưng chỉ ra mặt đối đầu với khối Tây Phương trong khoảng 5 năm trở lại đây.

Liệu có mối tương đồng nào giữa những nền dân chủ lâu đời (Anh, Ấn, Mỹ, Thổ), các nước vừa lật đổ chế độ cộng sản (Ba Lan, Hung), những nền dân chủ yếu ớt (Brazil, Mễ) hay non trẻ (Phi, Cam Bốt)? Có lẽ sẽ không bao giờ tìm ra câu trả lời dứt khoát, nhưng người viết xin đưa ra 5 điểm sau đây:

  1. Toàn cầu hóa và điện toán hóa dây chuyền sản xuất: tạo ra hố sâu giàu nghèo giữa một bên là giới trung lưu cấp thấp và công nhân thợ thuyền đánh mất công ăn việc làm khi công ăn việc làm được tự động hóa hay các nhà máy hảng xưởng di dời sang Á Châu, còn bên kia gồm những chuyên viên sống trong các đô thị lớn miền duyên hải cùng giới tinh hoa ưu tú (elite) hưỡng lợi lộc nhờ vào kiến thức chuyên môn và thương mại toàn cầu. Đây là trường hợp của Anh, Mỹ và Pháp. 
  1. Cuộc chiến văn hóa (cultural war) chống chủ nghĩa tự do (liberalism): từ sau khi Chiến Tranh Lạnh chấm dứt chủ nghĩa tự do nhanh chóng lan tràn khắp thế giới trở thành một thứ giáo điều do giới cấp tiến Tây Phương rao giảng (và ép buộc qua các biện pháp phong tỏa kinh tế) như là xu thế của , và bao gồm 4 điểm mấu chốt: di dân (immigration), bao dung (tolerance), tính đa dạng xã hội (diversity) và bảo vệ môi trường (môi trường là một khái niệm được cánh cấp tiến ôm gồm vào chủ nghĩa tự do gần đây.) 

Tình trạng di dân ồ ạt ở Âu-Mỹ đe dọa đến nếp sống và nền tảng văn minh Thiên Chúa Giáo (Christianity) của Tây Phương đã là chủ đề được Trump (Mỹ), Viktor Orban (Hung), Law and Justice (Ba Lan), Brexit (Anh) và Marie Le Pen (Pháp) khai thác. 

Tính bao dung và đa dạng xã hội bị Trump (Mỹ), Viktor Orban (Hung), Law and Justice (Ba Lan), Marie Le Pen (Pháp) cáo giác làm băng hoại nền tảng Thiên Chúa Giáo (LGBTQ, phá thai, hôn nhân đồng tính) để thay thế nền văn hóa truyền thống với Hồi Giáo, vô thần và vô luân lý. Cuộc chiến văn hóa quyết định cho các giá trị Tây Phương nên số người này không chống đối Putin (Nga) dù độc tài nhưng bảo vệ nền tảng Thiên Chúa Giáo còn ít tai hại hơn so với chủ nghĩa tự do của giới cấp tiến Âu-Mỹ. Erdogan (Thổ) khoát lên màu áo Hồi Giáo. Modi (Ấn) tuy không chống Tây Phương nhưng nghiêng hẳn về Ấn Độ Giáo. Duterte (Phi) thẳng thừng sỉ vả LGBTQ và việc Tây Âu can thiệp vào nội bộ khi Phi xử bắn nghi phạm cần sa ma túy tại hiện trường mà không cần tòa án. 

Trump (Mỹ) và Bolsonaro (Brazil) phản đối chủ nghĩa bảo vệ môi trường cực đoan vốn bị Trung Quốc và Ấn Độ là hai nước nhiều khí thải nhất lợi dụng trong khi làm tổn hại công ăn việc làm của dân Mỹ và Brazil

  1. Một nhà nước hữu hiệu: thế giới – và dân chúng Hoa Kỳ -  đều nhận thấy sự rối loạn (dysfunctional) của các chính quyền dân chủ ở Mỹ (Hành Pháp - Lập Pháp bất hợp tác) Anh (Brexit) Pháp (phong trào áo vàng) cùng thảm họa nhân loại từ Cách Mạng Hoa Nhài ở Tunisia rồi đến Ai Cập và Syria, cộng thêm cách ứng phó hổn loạn đối với đại dịch Vũ Hán của các nước Âu-Mỹ. Trong khi đó nền kinh tế Trung Quốc nhảy vọt phi thường trong suốt 30 năm, các chuyên viên Tây Phương lúc nào cũng tiên đoán sẽ sụp đổ mà nước Tàu cứ ngày thêm giàu mạnh. Không ai cho rằng Trung Quốc có dân chủ nhưng ổn định xã hội và đời sống của 700 triệu người được cải thiện chỉ trong một thời gian kỷ lục (Mô hình phát triễn Trung Quốc mang nhiều khuyết điểm trầm trọng nhưng không phải là đề tài phân tích của bài này!) Dân chủ đặt tính chính đáng (legitimacy) của nhà nước nơi bầu cử (suffrage) thay vì dựa trên việc điều hành tốt bộ máy chính quyền (good governance), nên mô hình Trung Quốc không khỏi có sức thu hút về sự cần thiết một chính quyền mạnh (đảng) với đấng minh quân (Đặng hay Tập) chọn lọc xử dụng nhân tài (meritocracy – cán bộ phối hợp với khu vực tư nhân) để cải thiện dân sinh một cách hiệu quả hơn là dân chủ. 
  1. Trật tự thế giới tự do (liberal world order) do Mỹ lãnh đạo từ sau Chiến Tranh Lạnh bị hai lần tổn thương khi Hoa Kỳ sa lầy thảm hại trong cuộc chiến Iraq, rồi sau đó mô hình phát triễn kiểu Mỹ (Washington consensus) làm bùng nổ khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008 do thiếu kiểm soát thị trường tự do. Trump và một số đông dân chúng Mỹ ngày nay phản đối khuynh hướng quốc tế hóa (internationalism), chống Mỹ làm sen đầm quốc tế (interventionalism), chống các hợp tác quốc tế như NATO, WTO và TPP nếu bất lợi cho Hoa Kỳ. Brexit cùng Đông Âu chống EU và Brussel độc đoán. Các phong trào dân túy ở Nam Âu giận dữ đòi tách ly ra khỏi khu vực Eurozone để không bị nước Đức chèn ép. 
  1. Đại chúng hóa thông tin: điện thoại cầm tay và mạng xã hội đã thay đổi sinh hoạt của nhân loại. Những nước như Hoa Kỳ trước đây tự do nhưng sự chọn lựa được gạn lọc chỉ trong hai hay ba quan điểm bởi giới tinh hoa: chống hay theo Walter Cronkite (đài CBS) trong chiến tranh Việt Nam; chống hay ủng hộ Martin Luther King về phong trào Dân Quyền (Civil Rights). Ngày nay ai ghét Trump thì nghe CNN; thân Trump cứ theo dõi Fox News; không thích xem Tivi lại lấy tin tức từ Facebook hay YouTube; không muốn đọc báo Mỹ cứ chọn The Economist (Anh) hay Sputnik News (Nga). Trump gọi là tin giả (fake news) nhưng trong nhiều trường hợp lại là sự thật đa chiều (alternate realities) của đám mù mò chân voi: CNN đăng tít hàng đầu về Black Live Matters và cảnh sát bắn chết người da đen; Fox News chạy hàng tít lớn về cửa hàng thương mại bị đập phá; thông tin không sai lạc nhưng từ người viết tin cho đến người đọc tin đều nhận xét theo thiên kiến chính trị của mình. Kết quả là cả hai bản tin đều nhằm khích động một thành phần độc giả, còn dân chúng tự chọn nguồn tin theo định kiến sẳn có của mình (confirmation bias). Nền dân chủ thật khó sinh hoạt trong khung cảnh ồn ào hổn loạn (cacophony) khi đám đông tụ họp lại theo nền chính trị bản sắc (identity politic - bản sắc nơi đây không giới hạn vào màu da, giới tính mà gồm những người cùng chia xẻ một quan điểm bảo thủ hay cấp tiến) để loại trừ (cancel culture) lẫn nhau mà không thể nào đạt đến sự tương nhượng và đồng thuận. 

Năm điểm nói trên vô cùng phức tạp nên trường hợp của mỗi quốc gia và mỗi lãnh tụ đều có một sắc thái khác nhau. Dù vậy người viết gượng ép chia ra thành từng nhóm dù hiểu rằng nhiều độc giả có thể sẽ chê trách với cách xếp hạng này. 

1.      Độc tài và cơ hội chủ nghĩa: Hun Sen (Cam Bốt), Erdogan (Thổ), Viktor Orban (Hung), Law and Justice (Ba Lan) 

2.      Dân túy cánh hữu: Trump (Hoa Kỳ), Brexit (Anh), Marie Le Pen (Pháp), Duterte (Phi), Viktor Orban (Hung), Law and Justice (Ba Lan), Obrador (Mễ), Bolsanaro (Brazil), Modi (Ấn), Erdogan (Thổ) 

3.      Dân tộc chủ nghĩa: Trump (Hoa Kỳ), Modi (Ấn), Marie Le Pen (Pháp), Brexit (Anh), Erdogan (Thổ), Hun Sen (Cam Bốt) 

4.      Chống chủ nghĩa tự do của cánh tả cấp tiến (progressive left) Tây Phương: Trump (Hoa Kỳ), Duterte (Phi), Erdogan (Thổ), Viktor Orban (Hung), Kaczynski (Ba Lan), Erdogan (Thổ) 

5.      Phục hưng các giá trị văn minh truyền thống: Viktor Orban (Hung), Morawlecki (Ba Lan); Trump (Hoa Kỳ), Marie Le Pen (Pháp) Erdogan (Thổ), Modi (Ấn) 

6.      Chống thương mại khu vực hay toàn cầu: Brexit (Anh) Trump (Hoa Kỳ) Marie Le Pen (Pháp) 

7.      Chống di dân:  Viktor Orban (Hung), Law and Order (Ba Lan); Trump (Hoa Kỳ), Brexit (Anh), Marie Le Pen (Pháp)

Một đặc điểm là những phong trào dân túy cánh hữu Âu-Mỹ liên lạc và chia xẻ kinh nghiệm với nhau: Steve Bannon (Mỹ), Viktor Orban (Hung), Law and Justice (Ba Lan), Marie Le Pen (Pháp), khuynh hướng ly khai khỏi EU của Nam Âu – và họ tiếp xúc với Putin (Nga). Ngược lại Duterte (Phi) và Hun Sen (Cam Bốt) thẳng thừng đuổi Âu Châu trong khi dựa vào Trung Quốc.

Trái với cánh hữu những phong trào cánh tả cấp tiến (progressive left) nở rộ nhưng chỉ giới hạn ở Âu-Mỹ và đều thua cuộc: Jeremy Corbyn (Anh), Bernie Sanders và Elizabeth Warren (Mỹ). Ngoài ra còn phải kể thêm đến cô gái Na Uy Geta Thunberg nay trở thành đại diện cho khuynh hướng bảo vệ môi trường mà bị Trump (Mỹ) Putin (Nga) và Bolsonaro (Brazil) khinh ghét. Dù vậy thế lực của cánh tả cấp tiến không hề suy yếu mà còn tăng nhanh theo các trào lưu LGTBQ, Me Too, Black Live Matter và Medicare For All nên chưa biết khi nào sẽ bất ngờ lật ngược bàn cờ không khác gì Trump và Brexit trước đây.

Nhưng trong u tối vẫn có nhúm lửa hy vọng: phong trào Dù Vàng ở Hồng Kông, các nhà dân chủ ở Việt Nam và Trung Quốc và nhiều nơi khác vẫn không nản lòng cho dù bị đàn áp trong lúc nền dân chủ thoái trào trên toàn thế giới. Đảng Cộng Sản Trung Quốc đang ở thế mạnh nhưng vô cùng thiếu tự tin vì họ không biết sẽ kéo dài thêm 70 năm nửa hay bất ngờ sụp đổ trong khoảng khắc. Điều gì sẽ lật ngược làn sóng thoái trào của dân chủ: chính là niềm tin vững mạnh để chống lại tâm lý hoài nghi lạc lỏng.

 

Saturday, August 22, 2020

Bầu cử 2020 (Bài 14): khởi đầu cho một cuộc nội chiến?

 Người viết có hai nhận xét về nước Mỹ trong vòng 3 năm trở lại: thứ nhất, những chuyện không thể ngờ đến thì đã xãy ra và còn tệ hại hơn điều mình nghĩ; thứ nhì, có thể so sánh giữa hai phe thân và chống Trump đối nghịch với nhau giống như cánh theo Cộng Hòa và người theo Mặt Trận ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975. Nhiều nhà bình luận kể cả báo New York Times đã đưa ra viễn ảnh đen tối là cuộc bầu cử 2020 sẽ chia rẽ nước Mỹ đến mức tạo mầm móng cho một cuộc nội chiến - chử Civil War được dùng nhưng người viết xin đổi lại nội loạn với hy vọng không là một cuộc nội chiến lần thứ hai.

Trump cảnh giác đòi hỏi của đảng Dân Chủ về việc bỏ phiếu qua bưu điện sẽ dẫn đến “một cuộc bầu cử gian lận nhất trong lịch sử” (the most rigged election in history) và ông chưa biết có sẽ chấp nhận kết quả bầu cử hay không (“I have to see. No, I’m not going to just say yes. I’m not going to say no, and I didn’t last time either.”) Ngược lại đảng Dân Chủ tố cáo Trump ém phiếu bằng cách ngăn chận bầu cử bằng thư trong mùa dịch bệnh, mục đích nhằm chuẩn bị dư luận và viện dẫn lý do gian lận mà không chấp nhận thua cuộc. Đảng Dân Chủ thề sống chết sẽ không bị Trump dọa nạt để tiếm đoạt ngôi Tổng Thống như vào năm 2000 khi Bush thắng Al Gore nhờ vào quyết định của Tối Cao Pháp Viện trong đó đa số do đảng Cộng Hòa đề cử.

 Nhiều người thuộc đảng Dân Chủ cho biết chẳng những chuẩn bị một đội quân luật sư hùng hậu để chiến đấu ở từng phòng phiếu từng tiểu bang, và vì không còn tin tưởng nơi Tối Cao Pháp Viện họ sẽ vận động quần chúng tham gia những cuộc biểu tình khổng lồ trên đường phố. Tất nhiên Trump và những người ủng hộ ông sẽ không ngồi yên mà đáp trả thích đáng. Trump có thể thua 5 triệu phiếu phổ thông nhưng vẫn kết quả vẫn thắng nhờ vào phiếu cử tri đoàn. Thắng thua sẽ được quyết định sát nút ở 3-6 tiểu bang chiến trường (battleground states). Phe thua dù là Cộng Hòa hay Dân Chủ sẽ tố cáo đối phương gian lận và không nhân nhượng để dành lại phần thắng. Những người Mỹ không cực đoan run sợ trước viễn ảnh mà trận tranh hùng Bush-Gore năm 2020 chỉ giống như trò trẻ con; hay những cuộc biểu tình đập phá đường phố vừa mới đây vào tháng 05/2020 chỉ như lần diễn tập cho các nhóm da trắng hay da đen trang bị vũ khí đầy mình ngang nhiên vào thành phố. Không thể loại trừ việc vài phần tử quá khích, nhân viên tình báo Nga, Tàu hay Iran nhân cơ hội nổ một phát súng trong các cuộc biểu tình nhằm khơi mào ấu đả dẫn đến khủng hoảng Hiến Pháp lẫn súng đạn trên đường phố giống như ở Beirut. Rồi khi một Tân Tổng Thống được quyết định thì tính chính danh, độ tín nhiệm và cả nền tảng Dân Chủ của nước Mỹ sẽ bị tổn hại nặng nề.

Người viết mong mỏi là mình sai bét!!!

Wednesday, August 19, 2020

Nền giáo dục toàn diện (holistic) và khai phóng (liberal arts) và Đại Học Mỹ

Người viết không phải là nhà giáo dục nhưng xin chia sẻ cái nhìn về học vấn sau khi đã đi học, đi làm và sống ở Mỹ.

Tiến trình đào luyện trí tuệ gồm 4 bậc thang: dữ kiện (data) tài liệu (information) kiến thức (knowledge) và thông sáng (wisdom). Nhân loại góp nhặt dữ kiện từ quan sát và con số; ghi chép phân loại thành tài liệu; phân tích tổng hợp tạo ra kiến thức; trở nên sáng suốt sau khi lý luận phản biện và áp dụng vào thực tế. Khi Albert Einstein nhận xét “phá vỡ thành kiến của con người còn khó hơn là phá vỡ một hạt nhân nguyên tử” tức ông từ nhà khoa học trở thành bậc hiền triết. Lúc nhà kinh tài Warren Buffet phát biểu “be fearful  when others are greedy, and greedy when others are fearful” (hãy tham lam mua chứng khoán lúc mọi người hoảng sợ bán, và hoảng sợ bán chứng khoáng khi mọi người tham lam mua) chính là sau khi ông từng trải thăng trầm nên thấu hiểu cả thị trường lẫn tâm lý con người.

Dữ kiện, tài liệu và kiến thức có thể thu nhập từ học đường hay sách vở nhưng để trở thành khôn ngoan sáng suốt phải va chạm cọ sát với cuộc đời với đầu óc phản biện tra vấn. Trong ngôn ngữ Việt thì mọt sách nhằm mô tả những ai chỉ có kiến thức từ chương trong sách vỡ mà không thắc mắc vặn hỏi cũng như thiếu kinh nghiệm sống. Theo Khổng Học thông tuệ tức là hoàn hảo về mặt tri thức và kinh nghiệm cuộc đời để hoàn thiện trong cách xử sự và xử thế - tiến trình này khởi đầu với câu viết quen thuộc “tam thập nhi lập…” Còn văn hoa chữ nghĩa thì “trên thông thiên văn, dưới tường địa lý (knowledge), giữa thuận nhân hòa (wisdom).” Khổng Tử trọn đời học hỏi chuyên cần đến năm 60, 70 tuổi mới đạt đến mức hoàn thiện nhưng khuyết điểm của đạo Nho nơi trọng từ chương mà thiếu chuyên môn và phản biện. Trong khi đó nền giáo dục toàn diện (holistic) và khai phóng (Liberal Arts) của Tây Phương nhằm đặt nền tảng cho mỗi người tự phát triễn qua tiến trình nói trên.

Giáo dục bậc Đại Học ở Mỹ chia thành 2 nhánh: Professional Education dạy chuyên môn như Khoa Học, Y Học, Kỹ Thuật v.v… trong khi Liberal Arts bao gồm Triết Học, Lịch Sử, Văn Học, Kinh Tế, Chính Trị, v.v… Những công ty điện toán như Amazon, Facebook hay Google nhưng lại có tác động khổng lồ lên toàn bộ xã hội từ kinh tế, chính trị cho đến văn hóa nên các nhà lãnh đạo phải biết lượng định hậu quả của những sáng kiến kỷ thuật lên nhân loại. Tương tự như vậy, một chuyên viên kinh tế không thể quyết định tăng giảm lãi xuất chỉ dựa trên thống kê trừu tượng mà cần thấu hiếu đến ảnh hưởng lên đời sống và công ăn việc làm của người dân. Nền giáo dục tổng hợp dạy nhân văn cho các kỷ thuật gia và khoa học kỷ thuật cho những nhà nhân văn với mục tiêu đào tạo các nhà tư tưởng và lãnh đạo trọn vẹn (well-rounded) trong cả chuyên môn lẫn kiến thức xả hội mang nề nếp tư duy tra vấn nghi hỏi (critical thinking) bên ngoài khuông khổ và định kiến (out of the box thinking) thì mới cách mạng, khai phóng và tiến bộ.

Nền giáo dục tổng hợp và khai phóng rất tốn kém nhưng được những đại học danh tiến của Mỹ áp dụng. Các trường này dù được cả thế giới tôn trọng như đạt tiêu chuẩn cao nhất về giáo dục vậy mà vẫn bị công kích kịch liệt. Phe hữu tố cáo các đại học lớn trở thành ổ độc tài cánh tả, trong khi phe tả lên án trường học phục vụ cho tầng lớp ưu tú (elite) mà bỏ rơi đa số chịu thiệt thòi (underprivileged) trong xã hội. Người Mỹ thực hiện phản biện một cách nghiêm chỉnh nên không xem cái gì là mẫu mực!

Giới trí thức cấp tiến trong các trường đại học đả phá những khuông khổ truyền thống vì tự cho nắm quy luật của tiến bộ mà bịt miệng các ý kiến trái chiều - cảnh nhà trường sa thải giáo sư đi ngược lề trái và sinh viên tẩy chay bạn bè lề phải là thường xuyên xảy ra. Con người dễ bị kẹt trong cái bẫy của lý luận, khi tôi nói “cái gì cũng phải hoài nghi chất vấn” thì đừng chất vấn điều tôi vừa nói!

Cánh tả tố cáo những đại học lớn thu nhận sinh viên xuất sắc trong khi học sinh giỏi chỉ đến từ khu nhà giàu nhờ cha mẹ có phương tiện dạy con từ nhỏ, tức là trường học phân biệt đối xử và kéo dài tình trạng bất công trong xã hội. Muốn bình đẳng thì phải nâng đỡ cho giới bị thiệt thòi, nhưng dành ghế cho da đen thì da vàng mất chổ nên biểu tình phản đối bị kỳ thị!

Một nghịch lý khác là trường dạy phản biện nhưng lại đào tạo lớp lãnh đạo suy nghĩ giống nhau! Từ thầy đến trò đều sống trong vỏ bọc (buble) trí thức, khi ra đời thành phần ưu tú làm việc chung đụng với nhau mà xa rời giới bình dân, thợ thuyền, dân nghèo v.v… Cụ thể là trong chiến tranh Việt Nam đám chuyên viên thượng thặng của Ngũ Giác Đài đến từ các đại học hàng đầu mà không hiểu biết về thực tế chiến trường nên thua anh du kích Việt Cộng! Hay vào năm 2007 giới lãnh đạo tài chánh xuất thân ở Harvard hay Columbia lại được giám sát bởi các chuyên viên luật danh tiến từ Yale, quen biết nhau cả đến lúc xảy ra cuộc Đại Khủng Hoảng khiến hàng triệu người mất nhà và thất nghiệp nhưng không một chủ ngân hàng nào bị bỏ tù mà còn được lãnh hàng trăm triệu đô-la tiền thưởng (bonus) trước khi hồi hưu!

Cuối cùng khi chất vấn mọi thứ thì ngay cả nhiều người giỏi nhất lại sa vào hoài nghi chủ nghĩa khi đánh mất cái neo luân lý phân biệt giữa đúng và sai (đúng hay sai chỉ là định kiến!); chối bỏ tự hào dân tộc bởi hổ thẹn cho những tội lỗi của lịch sử; vô thần khi không còn tin tưởng vào Trời Đất.

Cho nên nền giáo dục toàn diện và khai phóng dù hơn hẳn mẫu mực từ chương của Á Đông nhưng khi áp dụng vào thực tế vẫn không làm mọi người hài lòng!

Saturday, August 8, 2020

Bầu cử 2020 (Bài 13): Trump, Biden và Trung Quốc

Đối với cử tri Mỹ gốc Việt (hay người Việt theo dõi tình hình thế giới) thì tương lai đối ngoại giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc phải là đề tài quan trọng nhất nhì trong cuộc bầu cử 2020 nên được phân tích trong bài viết lần này.

 Trước hết nói về Biden khi còn là Phó Tổng Thống đồng thời với Tập Cận Bình giữ chức vụ Phó Chủ Tịch nước nhưng mọi người đều biết sẽ trở thành nhân vật lãnh đạo nước Tàu. Trong khoảng thời gian này Obama giao cho Biden nhiệm vụ thường xuyên liên lạc giữa hai ông Phó nhằm góp phần hoạch định chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc, cho nên khi tranh cử 2020 Biden tự cho ông có kinh nghiệm nhiều nhất về Trung Quốc.

Ngược lại phe đối thủ phê bình Biden bị Tập chơi gác vì Bắc Kinh bành trướng ở biển Đông, tung gián điệp mạng và chèn ép công ty Mỹ để ăn cắp phát minh lại thêm gian lận thương mại mà Obama-Biden không có biện pháp đáp trả đủ mạnh. Ngày đầu ra tranh cử Biden lại tuyên bố một cách thiếu khôn ngoan rằng Trung Quốc không xấu mà cũng chẳng là đối thủ của Hoa Kỳ ( “I mean, you know, they’re not bad folks, folks. But guess what? They’re not competition for us.” 05/02/2019). Bị chỉ trích và nhất là sau đại dịch Vũ Hán Biden đổi thái độ cho biết sẽ “cứng” với Tàu, nhưng nhiều người nhớ lại các đời Tổng Thống từ Clinton, Bush đến Obama đều tuyên bố hùng hồn lúc tranh cử nhưng rồi khi vào Tòa Bạch Ốc lại không đối đầu với Trung Quốc. Tương tự như vậy không ai nghĩ nếu là Biden từ hai năm trước đây sẽ khai mào chiến tranh mậu dịch hay ngăn cấm Huawei.

Phần Trump tuy lộn xộn lung tung nhưng ngược dòng thời gian từ thập niên 80 lập trường của ông rất nhất quán, rằng Mỹ bị Tàu lừa – thương gia tính toán lời lỗ rỏ hơn chính trị gia. Ngay bây giờ chưa biết ai sẽ vào Tòa Bạch Ốc năm 2020 nên nhiều nhà quan sát cho rằng cánh diều hâu gồm Mike Pompeo và Peter Navarro đang gấp rút tạo căng thẳng qua nhiều biện pháp cứng rắn bất ngờ như đóng cửa Lãnh Sự Quán Trung Quốc ở Houston, cấm Tiktok, WeChat và đe dọa toàn bộ đảng viên Cộng sản và gia đình không được sang Mỹ như chọc cho Bắc Kinh nổi giận trả đủa để mối bang giao giữa hai nước khó trở lại bình thường cho dù là Cộng Hòa hay Dân Chủ thắng cử.

Phe Biden sẽ dựa vào ngoại giao, thương thuyết và liên minh (alliance) thay vì đánh bài thấu cáy như Trump. Ngược lại cánh diều hâu cho rằng Mỹ thương thuyết bị gạt từ 30 năm nay trong lúc liên minh kiểu ASEAN đã bị Bắc Kinh bẻ gãy. Mỹ không dễ dàng trở lại TPP khi bị cả hai cánh tả Bernie Sander lẫn hữu chống đối. Phần Trump chẳng nhờ cậy nước nào mà lại dấu kín lá bài tủ nên không ai biết Mỹ sẽ giải quyết căng thẳng với Trung Quốc như thế nào, thế giới lo sợ trâu bò húc nhau ruồi muỗi chết.

 Nếu là thầy giáo cho điểm thì riêng về bộ môn Trung Quốc Trump (7) Biden (3). Bắc Kinh muốn Biden thẳng cử thì nhiều cử tri gốc Việt lại bỏ phiếu cho Trump.

Sunday, August 2, 2020

Bầu cử 2020 (Bài 12): đánh mất dân chủ

Trump có tâm tính độc tài nhưng nhiều cử tri vẫn ủng hộ tin rằng nền dân chủ Mỹ sẽ tiếp tục đứng vững cho dù có phải chao đảo thêm bốn năm nửa do những quyết định độc đoán của Trump. Cho nên bỏ phiếu cho Trump là cái giá cần phải trả vì Trump chống Tàu và sẽ ngăn chận khuynh hướng xã hội chủ nghĩa của phe cấp tiến trong đảng Dân Chủ. Điều này chẳng khác gì bán linh hồn cho ác quỷ vì không kẻ nào thương lượng với quỷ dữ trước đó nghĩ rằng mình sẽ suốt đời trở thành nô lệ cho cái ác.

 Nhiều nước đã thoái trào từ dân chủ sang độc tài, nhưng mối đe dọa cho Hoa Kỳ không phải nơi nền dân chủ còn non trẻ hay do dân chúng ngây dại thờ ơ mà trái lại vì những người liêm chính ưu tư thời cuộc lại chủ quan tin rằng truyền thống dân chủ lâu đời của Mỹ không dễ dàng bị phá hủy như trường hợp các quốc gia mới chuyển đổi. Hơn nửa Trump đã già nên nhiều nhất là chỉ thêm 4 năm nửa.  Ngược lại Hoa Kỳ bị ru ngủ từ nhiều năm nay bởi luận điệu của phe cấp tiến và báo chí truyền thống nên phải có một nhân vật với cá tính mạnh mẽ và độc đoán như Trump để run cây thức tỉnh mọi người trước khi quá muộn. Tuy nhiên chính những kẻ ủng hộ Trump mới cần được đánh thức rằng họ đang chơi đùa với lửa.

Trump tuyên bố có thể sẽ không tôn trọng kết quả bầu cử nếu có dấu hiệu gian lận, tức là gieo mối hoài nghi về tính chính danh của nhà nước dân cử trong trường hợp thua cuộc. Đây không phải là lần đầu tiên khi mà tính chính đáng của người lãnh đạo đất nước bị thách đố vì cả 3 đời tổng thống trước đó đều gặp thử thách: Bush bị lên án soán ngôi năm 2000 khi thắng cử nhờ vào quyết định thiên vị của Tối Cao Pháp Viện (trong đó đa số thẩm phán do đảng Cộng Hòa đề cử) thay vì phổ thống đầu phiếu; Obama bị ám ảnh dai dẳng bởi tin đồn đoán cho rằng sinh ở nước ngoài nên theo Hiến Pháp không được làm Tổng Thống; Trump bị tố cáo đắc cử nhờ Putin. Nhưng nay chính Tổng Thống đương nhiệm đặt nghi vấn về kết quả bầu cử thì dân chúng có quyền bất tín nhiệm nhà nước tiếp nối là bất hợp pháp, kèm theo đó những thế lực hậu thuẩn từ báo chí truyền thống cho đến các định chế chính trị như tòa án, Quốc Hội v.v… đều bị dàn dựng (the system is rigged) cho một nền dân chủ giả hiệu. Không chỉ còn là fake news mà là fake democracy!

Cộng Sản Việt Nam từng gọi Việt Nam Cộng Hòa là “Ngụy Quyền”. Các nhà độc tài đều khởi nghiệp bằng cách tấn công vào tính chính danh của nhà nước mà họ muốn lật đổ. Đây phải là vấn đề cần suy nghĩ trước khi bỏ phiếu năm 2020.